Хитайниң уйғурларға йүргүзиватқан зулумлири “ирқий қирғинчилиқ” дәп бектилди

Мухбиримиз нуриман
2021.12.09
Хитайниң уйғурларға йүргүзиватқан зулумлири “ирқий қирғинчилиқ” дәп бектилди “уйғур сот коллегийәси” ниң баш сотчиси, атақлиқ адвокат сир җефрей найис әпәндим (оттурида) коллегийәниң ахирқи һөкүмини сунмақта. 2021-Йили 9-декабир. Лондон, әнглийә.
Social Media

Даңлиқ кишилик һоқуқ адвокати җеффери найис башчилиқида әнглийәниң лондон шәһиридә қурулған мустәқил сот коллегийәси- “уйғур сот коллегийәси” узун муддәтлик тәкшүрүш вә пакит топлаш арқилиқ, 9-дикабир күни хитай һөкүмити уйғурларға “ирқий қирғинчилиқ” йүргүзүватиду, дегән ахириқи һөкүмни чиқарди.

Шуниң билән бир вақитта мәзкур сот коллегийәси йәнә хитайниң уйғур вә башқа түркий милләтләргә йүргүзүватқан бастуруш сиясәтлириниң “инсанийәткә қарши җинайәт” икәнликини җакарлиди. Мәзкур сотта йәнә хитай һөкүмити өткүзгән “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” ләргә хитай компартийәсиниң баш секритари ши җинпиң, уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чуәнго қатарлиқларниң биваситә җавабкар икәнликини билдүрди.

“уйғур сот коллегийәси” 63 бәтлик һөкүмнамини өзиниң рәсмий тор бетидә елан қилған болуп, һөкүмнамидә үч қетимлиқ испат аңлаш йеғинида топланған барлиқ испатлар мунасивәтлик қанунларға асасән тәпсилий чүшәндүрүлгән. Хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратмилиқ йүргүзгән бастурушлирини “ирқий қирғинчилиқ” вә “инсанийәткә қарши җинайәт” дәп җакарлашниң асаслири бирму-бир көрситилгән.

Сот ахирида уйғур сот коллегийәсиниң баш сотчиси сир җеффрей найс ахириқи һөкүмнамини оқуп өткән. У хитай хәлқ җумһурийити уйғурлар үстидин аталмиш “нопусни әлалаштуруш” нишани билән “туғут чәкләш вә туғут нисбитини төвәнлитиш арқилиқ нопусини узақ муддәт қисқартиш мәқситигә йетиш үчүн қәстән, системилиқ вә бир гәвдиләшкән сиясәткә йүргүзгән” ликини, буниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң “ирқий қирғинчилиқиниң алдини елиш әһдинамиси” дики ирқий қирғинчилиққа берилгән изаһатларға дәл чүшидиғанлиқини билдүргән.

Коммунизим қурбанлири хатирә сарийи фондиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси адриян зениз елан қилған 28 бәтлик “һамиләдарлиқтин сақлиниш, мәҗбурий туғут чәкләш: хитай компартийәсиниң уйғурларниң туғулуш нисбитини контрол қилиш һәрикити” намлиқ доклатта, хитай һөкүмитиниң “пиланлиқ туғут сиясити” гә аит рәсмий һөҗҗәтлиридики мәзмунлар вә бу сиясәтниң арқисиға йошурунған пиланлири ашкарилиған иди. Доклатта йәнә уйғурлар әң көп олтурақлашқан қәшқәр вә хотәндин ибарәт икки райондики уйғур нопуси 2015-йилидин башлап тик сизиқ билән төвәнләп маңғанлиқи, 2020-йилиға кәлгәндә нопусниң көпийиш нисбити нөл болғанлиқини көрсәткән.

“уйғур сот коллегийәси” ниң баш сотчиси, атақлиқ адвокат сир җефрей найис “уйғур сот коллегийәси” қурулғанда әнгилийә “сикай хәвәрлири” гә қилған сөзидә: “биз пәқәт барлиқ пакитларға қарап чиқип, қанунларға тәдбиқлаймиз, шундақла немиләрниң испатланғанлиқиға қарар қилимиз,” дегән иди.

“уйғур сот коллигийәси” ниң муавин рәиси николас вич әпәнди мустәқил “уйғур сот коллегийәси” һәққидә радийомизға бәргән зияритидә мундақ дегән иди: “бу сот коллегийәси бир аммиви коллегийә, униң һечқандақ сода вә яки сиясий паалийәтчилик характери йоқ. У қануний тәртип бойичә иш елип бариду. Униң әзалири адвокатлар вә җәмийәтниң башқа саһәлиридики нопузлуқ кишиләрдин тәркиб тапқан. Биз пәқәт пакитқа асаслинимиз. Биз җинайәт өткүзүлгән яки өткүзүлмигәнликигә қарар қилишта, қияс-пәрәзләргә әмәс, пәқәт дәлил-испатларға асаслинимиз.”

“уйғур сот коллигийәси” дуня уйғур қурултийиниң хитай һөкүмитиниң уйғур хәлқигә қарита йүргүзүватқан зулумлири үстидин хәлқара қанун бойичә тәкшүрүш елип беришини тәләп қилиши билән қурулған. Сотқа нәқ мәйдандин қатнашқан дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди сотниң һөкүми һәққидә мундақ деди: “бүгүн шәрқи түркистанда ирқий қирғинчилққа учраватқан хәлқимиз үчүн тарихий бир күн болди. Биз дуняда адаләтниң барлиқиға йәнә бир қетим ишәндуқ. Бу һөкүмдин кейин һечқандақ бир дөләтниң сүкүттә турувелишиға сәвәб қалмиди, әмди бу ирқий қирғинчилиқни тохтитиш мәҗбурийити барлиқ дөләтләр вә инсанийәтниң зиммисигә чүшти.”

“уйғур сот коллигийәси” хитай һөкүмити уйғурларға “ирқий қирғинчилиқ” йүргүзүватиду, дегән һөкүмни чиқарғандин кейин, хитайниң лондондики баш әлчиханиси бу һәқтики инкасларға дәрһал җаваб қайтурмиған. Хитай ташқий ишлар министирлиқиниң баянатчиси ваң венбин 9-декабир күни бейҗиңда мухбирларни күтүвилиш йиғинида сөз қилип: “шинҗаңдики аталмиш мәҗбурий әмгәк вә ирқий қирғинчилиқ пүтүнләй рәзил гәп,” дегән.

Ню-кастел университетиниң хитай ишлири мутәхәссиси җоанне финлей-симис ханим а б с (ABC) хәвәр ториға бәргән зияритидә, бу һөкүмниң һәрқайсий дөләт һөкүмәтлириниң һәрикәткә өтүшигә түрткә болидуғанлиқини ейтқан.

У йәнә мундақ дегән: “бу қирғинчилиқниң алдини елишқа йәнила вақит бар. Һөкүмәтләр, хәлқаралиқ органлар вә тәшкилатларниң қол тиқип бу мәсилини һәл қилишиға йәнила пурсәт бар.”

Муһаҗирәттики уйғурлар иҗтимаий таратқуларда “уйғур сот коллегийәси” ниң хитай һөкүмити уйғурларға “ирқий қирғинчилиқ” йүргүзүватиду, дегән һөкүмини “қайғулуқ хошхәвәр” дәп ипадилигән. “уйғур сот коллегийәси” ниң һөкүми елан қилинған бәтләрниң астиға миңлиған уйғурлар йиллардин бири из-дерикини алалмайватқан ата-ана, қериндашлириниң рәсимлирини чаплиған. Улар язмилирида аилисидикиләр билән сақ-саламәт көрүшүшни арзу қилидиғанлиқини, дунядики барлиқ һөкүмәтләрниң бу “ирқий қирғинчилиқ” ни балдуррақ тохтитиш үчүн һәрикәткә өтүшини үмид қилидиғанлиқни билдүрүшкән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.