“уйғур сот коллегийәси” ниң чиқарған ахириқи һүкүми түркийәгә қандақ тәсир көрситиду?

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2021.12.09
Түркийә парламентидики омумий йиғинда хитайда өткүзүлмәкчи болған қишлиқ олимпиккә қарши садалар көтүрүлди Түркийә “ийи” партийәсидин болған парламент әзаси фаһрәттин йоқуш әпәнди түркийә парламентидики омумий йиғинда уйғурлар һәққидә сөзлимәктә. 2021-Йили 21-өктәбир, түркийә.
RFA/Erkin Tarim

9-Декабир күни уйғур сот коллегийәси “хитай һөкүмитини уйғурлар үстидин ирқий қирғинчилиқ қилмақта” дәп һөкүм чиқириши, хитай компартийәсиниң баш секритари ши җинпиң билән уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чуәнгониң бу җинайәтләргә биваситә җавабкар икәнликини билдүрүши, түркийәдики сиясийонларниң юқури баһасиға еришти.

Бу һәқтики хәвәрләр тарқалғандин кейин, түркийәдики өктичи партийәләрниң һәммиси дегүдәк буниң тарихий бир қарар икәнликини, түркийәниң шәрқий түркитан сияситигә иҗабий тәсир көрситидиғанлиқини илгири сүрүшти.

“ийи” партийәсиниң парламент әзаси фаһрәттин йоқуш әпәнди бу һәқтики соалимизға җаваб берип мундақ деди: “уйғур сотиниң һүкми муһим. явропадики бир дөләттә қурулған соттин чиққан мәзкур һүкүм наһайити муһим. Мәнчә, бу наһайити яхши бир башланғуч болупту. Бурун бәзи дөләтләрниң парламентлири хитайниң уйғурларға қаратқан бесим сияситини ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп бекиткән иди. Әнгилийәдики соттин бу һүкүм чиққандин кейин, башқа дөләтләрму ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп қарар мақуллиши мумкин. Әгәр бундақ қарар мақуллиған дөләтләр көпәйсә, хитай һөкүмити уйғурларға қаритилған қаттиқ қоллуқ сияситини юмушитишқа мәҗбур қелиши мумкин. Буниңдин башқа американиң хитайдики қишлиқ олимпикни байқут қилишиму наһайити муһим”.

Сабиқ баш министир әхмәт давутоғлу қурған “келәчәк” партийәсиниң муавин рәиси умит ярдимчи әпәнди әнгилийәдики сотниң қарариниң интайин муһим икәнликини оттуриға қойди. У, мундақ деди: “мән бундақ бир һүкүмниң чиққанлиқи наһайити муһим дәп қараймән. Сотта көп санда киши гуваһлиқ бәрди. 3-4 Қетим сот болди, буларниң нәтиҗисидә бундақ бир һүкүмниң чиқиши наһайити муһим дәп қараймән. Униң үстигә хитайда қишлиқ олимпик ечилиштин бурун бундақ бир һүкүмниң чиқиши, техиму көп сандики дөләтләрниң бейҗиң қишлиқ олимпикини байқут қилишиға сәвәп болиду, дәп ойлаймән”.

Бурундин тартип изчил һалда шәрқий түркистан мәсилисини қоллап келиватқан бүйүк бирлик партийәсиниң муавин рәиси али кәсәр әпәнди уйғур сот коллегийәси чиқарған қарарниң муһим икәнликини, түркийәниң шәрқий түркистан сияситигә иҗабий тәсир көрситидиғанлиқини баян қилди. У мундақ деди: “бу сотниң қарари һәқиқәтән бәк муһим. Бу қарардин кейин дунядики техиму көп дөләтләр уйғурларға елип бериватқан сиясәтниң ирқий қирғинчилиқ икәнлики тоғрисида қарар лайиһәлирини мақуллуқтин өткүзүши мумкин. Бу түркийәниң шәрқий түркистан сияситигиму иҗабий тәсир көрситиду, дәп ойлаймән”.

Түркийә һөкүмити 2015-йилидин башлап хитай билән болған мунасивитини күчәйтиш сиясити елип бармақта. Ундақта, уйғур сот коллегийәсидин чиққан һүкүмниң түркийә һөкүмитигә қандақ тәсир көрситәр? түркийә парламентидә бу һәқтә қарар мақуллашниң еһтималлиқи барму? парламент әзаси фаһрәттин йоқуш бу һәқтики көз қаришини баян қилип мундақ деди: “түркийәдә буниң бишарити йоқ. Һөкүмәт очуқ-ашкара хитайға қарши чиқмаслиқи мумкин. Лекин бу түркийәниң шәрқий түркистан сияситигә иҗабий тәсир көрситиду, дәп ойлаймән”.

“келәчәк” партийәсиниң муавин рәиси умит ярдимчи әпәнди һазирғичә америка, канада, австралйә вә йеңи зеландийә қатарлиқ дөләтләрниң бейҗиң олимпик тәнтәрбийә мусабиқисини байқут қилғанлиқини җакарлиғанлиқини, түркийәниңму тәнтәрбийәчиләрни йоллап, алий рәһбәрләрдин тәркип тапқан вәкилләрни әвәтмәслики мумкинликини тәкитлиди.

Түркийәдә паалийәт елип бериватқан шәрқий түркистан тәшкилатлар бирликиниң рәиси һидайәттулла оғузхан әпәнди мустәқил “уйғур сот коллегийәси” чиқарған һүкүмниң шәрқий түркистан дәваси үчүн зор әһмийәткә игә икәнликини, мәзкур дәвани юқури пәллигә көтәргәнликини баян қилди.

Һидайәтулла оғузхан әпәнди уйғурлар билән һечқандақ уруқ-туғқанчилиқ мунасивити йоқ милләтләрниң бундақ һүкүмләрни чиқиришиниң түркийәгиму иҗабий тәсир көрситидиғанлиқини, түркийәниңму уйғурлар тоғрисида қарар чиқиришқа мәҗбур қалидиғанлиқини оттуриға қойди.

Мустәқил “уйғур сот коллегийәси” дуня уйғур қурултийиниң тәшәббуси билән 2020-йили 4-айда әнгилийәниң пайтәхти лондонда қурулған иди. Әнглийәлик адвокат вә хәлқара кишилик һоқуқ адвокати җеффрей найс мәзкур сотниң баш сотчилиқини земмисигә алған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.