Җон һопкинес университетиниң доклатида хитайниң уйғур иҗтимаий таратқу абунтлирини анализ қилидиғанлиқи илгири сүрүлди

Мухбиримиз әркин
2020-04-15
Share
xitay-internet-tekshurush-cheklesh.jpg Хитай сақчилириниң интернет ишләткүчиләрниң кимликини тәкшүрүватқан көрүнүши. 2013-Йили 31-июл, шәндуң.
Imaginechina

Америкадики җон һопкенис университети заманиви хәлқара мунасивәтләр институти йеқинда елан қилған бир доклатида хитай тәтқиқатчилириниң уйғур иҗтимаий таратқу абунтлирини көзитидиғанлиқи, уларниң иҗтимаий таратқулардики язма, йоллиған пикир, мақалә вә учурлирини топлап, анализ қилидиғанлиқи илгири сүрүлгән.

Доклатта хитайниң бу һәқтики бир тәтқиқат доклатини нәқил кәлтүрүлүп, хитай қораллиқ сақчи қисми тәтқиқатчилириниң уйғур твиттер абунтлирини тәқиб қилип, твиттердики уйғурларға даир пикирләрни көзәткәнлики, бу һәқтики пикир, муназириләрни анализ қилип, униңға тақабил туруш тәдбирлирини оттуриға қойғанлиқи тәкитләнгән.

«Башқиларниң қейиқида олтуруп деңизға чиқиш: хитай армийәсиниң иҗтимаий таратқулардики тәсир қилиш һәрикити» намлиқ доклатта хитай азадлиқ армийәсиниң чәтәл иҗтимаий таратқулирини суйиистемал қилип, өзиниң тәсирини қандақ кеңәйтиватқанлиқи әтраплиқ анализ қилиниду. Униңда тәкитлинишичә, хитай азадлиқ армийәси фейсбук вә башқа иҗтимаий таратқу мунбәрлирини қоллинип, башқа дөләтләрниң демократик мусаписигә бузғунчилиқ қилмақта икән.

Мәркизи франсийәдики чеграсиз мухбирлар тәшкилати хитайниң истратегийәлик мәқсити үчүн чәтәлдики пикир әркинликини суйиистемал қиливатқанлиқиниң бир реяллиқ икәнликини илгири сүрди. Мәзкур тәшкилатниң шәрқий асия ишлири директори седрик алвияни буниңда йәнә хитай дипломатлириниң актип рол ойнаватқанлиқини билдүрди.

Сәдрик алвияни 15-апрел зияритини қобул қилғанда мундақ деди: «буниңда йәнә хитай ташқи ишлар министирлиқи рол ойнимақта. У өзиниң баш әлчиләр тори арқилиқ сахта учур йейип, униңға қаритилған тәнқидләрни җимиқтурушни мәқсәт қилмақта. Хитай әлчилири хитайға қарши мақалә елан қилған дөләтләрдики мухбир вә таратқуларға изчил һуҗум қилип кәлди. Улар йәнә сахта учур тарқитишта тор бекити вә твиттерни техиму кәң қоллинип, хитайға қарши тәнқидләрни җимиқтурушни мәқсәт қилди.»

Униң билдүрүшичә, хитайниң хата учур тарқитишиниң типик өрники тәйвән мәсилисидә көрүлгән. У мундақ деди: «буниң әң яхши мисали хитай ташқи ишлар министирлиқиниң бәзи тәйвән вә фирансийә парламент әзалирини африқалиқларға қарши ирқчи сөзләрни қилиш билән әйиблишидур. Лекин охшаш бир вақитта хитай пуқралири африқалиқларға қарита ирқчилиқ қилиш билән тәнқид қилинған иди. Лекин хитай һөкүмити тәйвәнни әйибләп, хитайдики ирқчилиқни япти яки бу һәқтики муназириләрни бурмилиди.»

Җон хопкенис университетиниң доклатида хитай азадлиқ армийәсиниң чәтәл иҗтимаий таратқулирида һесаби йоқлуқи, у шинхуа агентлиқи, «хәлқ гезити» ниң санлиқ мәлуматлирини қоллансиму, «лекин бу пүткүл хитай бихәтәрлик аппаратлириниң иҗтимаий таратқу анализи кәмчил икәнликини көрсәтмәйдиғанлиқи» тәкитләнгән. Доклатта қәйт қилишичә, хитай қораллиқ сақчи қисим тәтқиқатчилириниң 2018-йили тәйярлиған твиттердики уйғур абунтлириға даир доклати бу җәһәттики «типик өрнәк» икән.

Доклатта «твиттер суписидики шәрқий түркистан террорлуқ әндизиси вә униңға қарши тәдбирләр» намлиқ бу доклатта нурғун охшимиған типтики иҗтимаий алақә санлиқ мәлуматлирини қоллинип, уйғур җәмийәтлириниң твиттердики асаслиқ әзалири ениқлап чиқилғанлиқи, «уларниң твиттер һесаблириниң қачан ечилғанлиқи, абунтларниң учур йоллаш суписиниң түри, әгәшкүчилириниң турушлуқ шәһири, охшимиған абунтларниң учур йоллаш қетими, яқтуруши вә әгәшкүчилириниң сани қатарлиқлар анализ қилинғанлиқи» тәкитләнгән.

Лекин бәзи уйғур паалийәтчилириниң қаришичә, хитай чәтәл иҗтимаий таратқулирини өзиниң мәқсити үчүн қоллансиму, лекин охшаш бир вақитта бу уйғурларға өзини ипадиләш пурсити яритип бәргән. Бу сөзләрни голландийәдики паалийәтчи асийә уйғур 15-апрел зияритимизни қобул қилғанда тәкитлиди.

Җон хопкенис университетиниң доклатида тәкитлинишичә, хитай тәтқиқатчилириниң доклатида «конкрет твитларниң елан қилинған вақти, мәзмуни, қолланған хәштәгләр анализ қилинип, дуня уйғур қурултийиниң тор алақә диаграммисини қурған болсиму, лекин униңда йәнила еғир йетәрсизликләр мәвҗут икән. Доклатта бу йетәрсизликниң муназирә қайси темида кетиватқанлиқи тоғрисида бир хуласигә келишни қийинластуридиғанлиқи тәкитләнгән. Лекин асия уйғурниң қаришичә, хитай тәтқиқатчилириниң бу хил методи уларниң тәтқиқат елип бериштики чиқиш нуқтисиға мунасивәтлик икән.

Чеграсиз мухбирлар тәшкилатидики седрик алвияни хитайниң сахта учур тарқитишиға қарита демократик һөкүмәтләрниң тәдбир елиши шундақла пуқраларниң һошяр болуши керәк икән. У: «демократийәләр хитайниң сахта учур тарқитиш урунушиға қарши инкас билдүрүши, даириләр хитай әлчилиригә уларниң сахта учур тарқитиши қобул қилинмайдиғанлиқи, уларниң турушлуқ дөләтләрдики таратқуларға һуҗум қилишиниң қобул қилинмайдиғанлиқини ейтиши керәк. Йәнә бир муһим мәсилә пуқралар хитай тарқатқан учурларни һәмбәһирләштә һошяр болуши лазим,» деди.

Җон хопкенис университетиниң доклатида хитай азадлиқ армийәсиниң «хәлқ гезити», шинхуа агентлиқи арқилиқ чәтәл иҗтимаий таратқулирини өзиниң пикрини йейиш, психологийә уруши арқилиқ башқиларни қорқутуш мәқситигә йетиш тәшвиқатида қоллинипла қалмай, бәлки нишандики дөләтләргә қарита сиясий арлишиштиму қоллиниватқанлиқи илгири сүрүлгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.