Гүлруй әсқәр: "аилимиздикиләр 5 йилдин буян ‹әмди нөвәт кимгә келәр?' дегән тәшвиштә яшидуқ"

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021-12-01
Share
Уйғур районида хитай лагери Хитай һөкүмити уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ йүргүзмәктә.
Yettesu

Хитай һөкүмити уйғур диярида кәң көләмлик тутқунни башлиған 2016-йилидин буян, уйғур җәмийитидә көзгә көрүнгән зиялийлар аилисидин бир әмәс, бир-қанчә, һәтта пүтүн аилә бойичә хитайниң туюқсиз һәм сәвәбсиз тутқун қилишиға учриғанлар аз әмәс. Америкадики уйғур зиялийси гүлруй әсқәр ханим бәш йилдин буян уйғур диярида қалған уруқ-туғқанлири һәққидә қайта-қайта шум хәвәрләрни аңлап келиватқан болсиму, әмма улар билән һечқандақ алақә қилалмиған. У аилисидикиләрни қутқузуш үчүн тохтимай мәтбуатларға гуваһлиқ берип келиватқан муһаҗирәттики миңлиған уйғурларниң биридур.

Гүлруй 2019-йили февралда радийомизға өз акиси, көзгә күрүнгән уйғур тәрҗиман һөсәнҗан әсқәрниң 2018-йили 4-айлар мәзгилидә тутқун қилинғанлиқи һәққидә мәлумат бәргән иди. Һүсәнҗан әсқәр бу йил 50 яшта болуп, у бейҗиңдики мәркизий милләтләр университетиниң тил-әдәбият кәспини пүттүргән икән. У тутулғанда уйғур аптоном районлуқ милләтләр тил-йезиқ комитети аталғулар ишханисиниң муавин мудири болуп ишләватқан икән.

Гүлруй йәнә өз һәдиси адилә әсқәр билән әл сөйгән мутәпәккур язғучи ярмуһәммәт таһир туғлуқниң әмдила 30 яшниң қарисини алған икки оғли бәһрам ярмуһәммәт билән еһрам ярмуһәммәт иккийләнниң арқа-арқидин тутқун қилинғанлиқи һәққидиму гуваһлиқ бәргән иди.

Гүлруй ханимниң чүшәндүрүшигә қариғанда, мәрһум ярмуһәммәт таһир туғлуқ әпәндиниң кичик оғли еһрам ярмуһәммәт 2016-йилниң ахирида қолға елинған вә 10 йил кесиветилгән. 2017-Бешида чоң оғли бәһрам ярмуһәммәт "қайта тәрбийиләш мәктипи" гә елип кетилгән.

Гүлруй йеқинда түркийәдики туғқанлиридин бәһрам ярмуһәммәтниң 2019-йилида қоюп берилгәнлики, еһрамниңму 2021-йили мартта қоюп берилмәкчи икәнликидин хәвәр тапқан болсиму, әмма һазирғичә қоюп берилмигәнликини аңлиған. Өзиниң алдида туғулуп чоң болған яш җийәнлириниң паҗиәлиридин азаблиниватқан вә әнсирәп келиватқан гүлруй, юқириқи әһваллардин хәвәр тапқан болсиму, әмма туғқанлириниң хатирҗәмлики үчүн бир мәзгил гуваһлиқ бериштин тохтап, җийәнлириниң аилиси билән җәм болуш хәвирини күткән. Һалбуки, у әмди давасини қилидиған уруқ-туғқанлириниң саниниң азлимиғанлиқини билгән.

У йеқинда йәнә иккинчи һәдисиниң йолдиши, йәни йезниси әзимәт бәхтиниң 2019-йили лагерға елип кетилип, бир қанчә айдин кейин қоюп берилгәнликини, әмма 2021-йили май ейида хитай һөкүмити тәрипидин иш орнидин қайта тутулуп кетилгәнликини аңлиған.

Гулруйниң бәргән мәлуматиға қариғанда, әзимәт бәхти тарих оқутқучиси болуп, үрүмчи шәһиридики шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни дарилмуәллиминдә хизмәт қиливатқан икән.

Биз гулруй ханим йәткүзгән учурға асасән, әзимәт бәхтиниң әһвалини игиләш үчүн, бир қанчә күндин буян биңтуән дарилмуәллимингә қайта-қайта телефон қилған болсақму, улар җаваб беришни рәт қилип кәлди.

Биз йәнә биңтуән маарип идариси кадирлар бөлүмигә телефон қилип соридуқ. Әмма телефонни алған хадим, уйғур оқутқучиларға мәсул бөлүмдин соришимизни ейтип, телефонни мәзкур органниң алй маарип кадирлар бөлүмигә улар бәрди.

Гәрчә бир уйғур кадир телефонни алған болсиму, әмма әзимәт бәхтиниң әһвалидин өзиниң хәвәрсиз икәнликини билдүрди.

Биз униңдин бурун бир қетим лагерда "тәрбийәләш" кә қатнишип қоюп берилгәнләрниң қайта тутулуп кетиш сәвәбини сориғинимизда, у соалимизға бивастә җаваб бериптин өзини қачурди, әмма буни инкар қилмиди. Бу кадир "уйғурларниң қайта тутулушини тоғра чүшинишкә тегишлик бир иш" дегәндәк ерәнсизлик билән: "улар тутулған тәқдирдиму тәкшүрүштин кейин әгәр мәсилә болмиса, қоюп берилиду. Уларниң хизмәт вә турмуши нормал кетип бариду," деди.

Гулруйға охшаш аилә әзалири туюқсиз тутуп кетилгән яки тутулғандин кейин қанунсиз һалда кесилип хәвәрсиз ғайип болушларниң, муһаҗирәттә аилиси билән алақилишалмайватқан уйғурларға еғир азаб вә әнсизлик елип келиватқанлиқи мәлум.

Гүлруй ханимниң пәризичә, хитай һөкүмити уйғур тили, тарихи вә мәдәнийитигә аит барлиқ китаб-материялларни қайтидин тәкшүрүш, тил вә тарих оқутқучиларни йоқитиш долқунини қайта тәкрарлаватқан икән. У хитайниң бир қетим тутқуниға учрап "қара тизимлик" кә чүшкән уруқ-туғқанлириниң, болупму ғурурлуқ йезнисиниң баш әгмәс характери сәвәбликму қайта тутқун җәрянида еғир җаза вә шиддәтлик қийин-қистақларға учришидин әндишә қилмақта икән.

10 Йилдин буян америкада яшаватқан гүлруй әсқәр уйғур җәмийитидә алаһидә һөрмәткә сазавәр төһпикар маарипчи, уйғур классик әдәбияти тәтқиқатчиси, сабиқ қәшқәр педагогика институтиниң оқутқучиси мәрһум әсқәр һүсәйинниң қизидур.

Бу аилидин 3 әвлад кишиләр хитай һөкүмитиниң бастуруш вә паракәндичиликидин қутулалмай кәлмәктикән. Гулруй ханим чәт әл мәтбуатлириға бәргән гуваһлиқлирида, өз аилисигә охшаш уйғур зиялий аилисидин бир қанчә әвладниң хитайниң кәң көләмлик тутқунда җаза лагерлириға қамалғанлиқини, буниң бир милләткә нисбәтән ирқий қирғинчилиқниң типик бир мисали икәнликини баян қилип кәлгән.

Хитай һөкүмити гулруйниң аилисигә охшашла бир қисим кишиләрниң тутқун қилинған аилиси һәққидә бәргән сүрәтлик, авазлиқ вә испатлиқ гуваһлиқлирини инкар қилғандин башқа йәнә ғәрб мухбирлириниң улар һәққидики соаллириғиму изчил түрдә "ялғанчилиқ" қалпиқини кийгүзүп кәлмәктә. Хитай даирилири һәтта һаят яки һаят әмәсликини сүрүштә қилғанларға "бундақ киши мәвҗут әмәс" дигәндәк җавабларни бәрмәктә, уларға ашкара һалда қара чаплап һуҗум қилиш арқилиқ уларниң авазини үчүрүшкә урунуп кәлмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт