Профессор винсент воң: “хитай уйғурларниң өз земини вә тарихиға болған күчлүк риштисини өзигә ‛тәһдит‚ дәп қарайду”

Мухбиримиз нуриман
2022.08.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Профессор винсент воң: “хитай уйғурларниң өз земини вә тарихиға болған күчлүк риштисини өзигә ‛тәһдит‚ дәп қарайду” Канада виндсор университети қанун факултетиниң профессори винсент воң(Vincent Wong) “хитайчә алаһидиликкә игә ирқий капитализм: шинҗаңдики ирқий айримичилиқ вә експилататсийәниң сиясий-иқтисадий амиллири һәққидә тәһлил” намлиқ чоң һәҗимлик мақалә елан қилған. 2022-Йили июл.
ihrp.law.utoronto.ca

Канада виндсор университети қанун факултетиниң профессори винсент воң(Vincent Wong) мустәмликә вә ирқлар ара мунасивәтләрни өзиниң асаслиқ тәтқиқат тимиси қилған тәтқиқатчилардин болуп, у йеқинда “хитайчә алаһидиликкә игә ирқий капитализм: шинҗаңдики ирқий айримичилиқ вә експилататсийәниң сиясий-иқтисадий амиллири һәққидә тәһлил” намлиқ чоң һәҗимлик мақалә елан қилған.

У мақалисидә хитай һакимийитиниң мустәмликә сиясити астида ирқий қирғинчилиққа дуч келиватқан уйғурларниң һазирқи әһвалини наһайити әтраплиқ тәһлил қилған. У бу һәқтә радийомизға қилған сөзидә, коммунист хитайниң 1949-йили уйғур райониға бесип киргәндин кейин, ашу земинни хитайниң бир парчисиға айландуруш үчүн йүргүзгән вәһшиянә сиясәтлири һәққидә тохталди.

У мундақ деди: “мән тәтқиқатимни тарихий материяллардики хитай билән мушу районлар оттурисидики мунасивәттин башлидим. Уларниң мунасивити мустәмликә қилиш вә қилиниш мунасивитидур. Хитай узун йилларғичә бу земинни хитайниң башқа районлиридин айрим тутқан, у йәрдики хитайларму йәрлик аһалиләрдин айрим районларда яшиған, ассимлиятсийә һадисисиму унчилик күчлүк болмиған. Лекин бу әһвал 1990-йиллардин башлап өзгиришкә башлиди. Милйонлиған хитайлар очуқ-ашкара һалда ашу земинда йәрләштүрүлүшкә башлиди. Хитай һөкүмити хитай көчмәнләрни бу йәргә йәрләштүрүш үчүн уларға бу җайни иқтисадий кирим қилидиған пурсәткә айландуруп бәрди. Йәни шинҗаңниң асаслиқ иқтисадий мәнбәси болған пахта, мевә-чевә содисини йәрликләрниң қолидин юлуп елип хитайларға тутқузди. Әлвәттә, хитай үчүн әң чоң иқтисадий пайда тарим ойманлиқидин чиққан тәбий байлиқларни қизип ичкиригә йөткәп кетиш болди. Мушу иқтисадий пайдиниң муқимлиқини, бихәтәрликини қоғдаш үчүн, улар районда мустәмликә капитализминиң системисини йүргүзди. Тарихта бу системини канада, америка қатарлиқ дөләтләр қолланған болсиму, лекин һазир әлвәттә уни тарихқа селиштурғили болмайду. Хитай бу земинни пүтүнләй өзгәртиш, өзиниң қиливелиш, тәбиий байлиқлирини талан-тараҗ қилиш үчүн, бу тупрақни өзиниң дәп қарайдиған йәрлик хәлқни бир хил шәкилдә бу тупрақлардин йөткәп йирақлаштурушқа урунуп кәлди.”

У мәзкур мақалисидә нөвәттә хитайниң уйғурларға қаратқан кәмситиш характерлик бастуруш сияситиниң кәскинлишишини пәқәт сиясий мустәбитлик мәсилисила әмәс, бәлки хитайниң дөләт капитализми билән биваситә мунасивәтлик һадисә, дәп тәкитлигән. Хитайниң уйғур районида бихәтәр һалда “мустәмликә капитализми” орнитиш үчүн хәлқарадики террорлуққа қарши сиясий атмосферадин устилиқ билән пайдилинип, өзиниң уйғурларға қаратқан ирқий екиспилататсийәни пәрдазлаватқанлиқини тәкитлигән.

У бу һәқтә мундақ деди: “бу мустәмликә ирқчилиқиниң күчидур. Бу хил ириқчилиқ инсанларға инсандәк муамилә қилмайду. Мәсилән, уйғур вә башқа түркий мусулман милләтләрни ‛әслидинла терорчи‚, улар ‛ашқунлуқ билән зәһәрләнгән‚ дәйду. Бу йәрдики аталмиш ‛ашқунлуқ‚ ашу кишиләрниң чирайи, тәқи-турқи, сақал қоюши, кийим-кечики билән өлчәнгән. Андин хитай һөкүмитиниң уларға қолланған сиясәтлириниң сәвәбини уларни аталмиш ‛яхши хитай пуқраси‚ қилип өзгәртип чиқиш үчүн, дәп тәшвиқ қилған. Бу дәл мустәмликичиниң ишлитидиған тәшвиқат тилидур. Улар әлвәттә немә қиливатқанлиқини өз пити шәрһийлимәйду, қиливатқанлирини пәрдазлап, рамкилап көрситиду. Һазир пүтүн дуняда һәр хил шәкилдә исламға болған өчмәнлик ямримақта, улар мусулманларни терорчи қилип көрситиш арқилиқ мусулманларға елип барған қорқунчлуқ бастурушлирини йоллуқ қилип көрситишкә урунмақта. Хитай һөкүмити ислам дөләтлиридә йүз бәргән урушларни көрситип туруп, ‛биз улардәк ундақ қалаймиқан өлтүрмәймиз, биз өзгәртиш арқилиқ террорлуққа қарши туримиз‚ дәп өзиниң уйғурларға қилған бастурушлирини пәрдазлаватиду. Хитай һөкүмити пәқәт мусулманлиқни тутқа қилмастин, мәдәнийәт җәһәттики пәрқни көрситип туруп, уларниң мәдәнийити ‛қалақ мәдәнийәт‚, биз уларға ‛мәдәнийәт өгитимиз‚ дәватиду. Улар өзиниң мустәмликә сиясити йүргүзгәнлики сәвәбидин сиясий вәқәләрниң йүз бериватқанлиқини һечқачан тилға алмастин, әксичә ‛бу кишиләр мәдәнийәтсиз, явайи милләт, улар кишиләргә зиян йәткүзиду, шуңа биз уларни тәрбийәләш мәркәзлиригә апирип тәрбийәләп, улардики терорлуқ идийәсини өзгәрттуқ‚ дәп тәшвиқ қиливатиду. ‛11-сентәбир вәқәси‚ дин кейин, бу хил бастурушлар дуняниң һәр хил җайлирида һәр хил шәкилдә йүз бериватиду. Биз буниңдин мусулманларға қарши кәйпиятниң дунядики барлиқ бастурушлар билән болған бағлинишини техиму яхши чүшинәләймиз.”

Винсент воң әпәнди хитайниң 90-йиллардин кейин туғулған уйғур яшлирини көпләп тутқун қилиши вә уйғур балилирини ата-анисидин айрип һөкүмәт башқурушидики мәктәпләргә орунлаштуруши һәққидә мәхсус тохталди. У мундақ деди: “мениңчә, яшларни тутушиниң асаслиқ сәвәби улар җисманий вә мәнивий җәһәттин күчлүк, қаршилиқ һәрикәтлири вә намайишларниң асаслиқ тәшкиллигүчилири һәм қатнашқучилири болалайду. Йәнә бир тәрәптин, яшлар интернет дунясидики учурлардин пайдилинип, дуняда болуватқан ишларни өз вақтида биләләйду. Шуңа уларниң ойғиниши чоңларға қариғанда тезрақ болиду. ятақлиқ мәктәпләр, йәни мустәмликә мәктәплири болса, балиларни ата-анисидинла әмәс, бәлки уларниң уйғур миллити билән болған барлиқ мәнивий беғини үзүп ташлашни мәқсәт қилиду. Бу мәктәпләр балиларни уйғур тилидин, уйғур тарихидин вә уйғур мәдәнийитидин пүтүнләй айриветиш үчүн лайиһиләнгән. У балиларни кәлгүсидә өзиниң тилини, тарихини, келип чиқишини билмәс қиливетиду. Уларниң өзигә тәвә тупраққа вә өзигә хас мустәқил тарихқа бағланған күчлүк риштисини, хитайниң територийә бирликигә тәһдит, дәп қарайду. Дуняниң һәр қандақ йеридики мустәмликә шу йәрдики йәрлик хәлқни бастурушни кәлтүрүп чиқириду, һәммимиз инсан. ‛тарихта сәнму қилған, әмди мән қилимән‚ дейиш, әхлақий пүчәкликтур.”

У зияритимиз җәрянида хитайдики хуваейға охшаш ширкәтләрниң юқири техника арқилиқ хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастурушиға қатнашқанлиқини ейтип өтти. Униң ейтишичә, улар уйғурларға синақ қилған чирай тонуш техникисини афириқадики уганда, зимбабуви қатарлиқ дөләтләргә сатқан. У хитайниң бу арқилиқ аста-аста пүтүн дуняға юқири техникилиқ мустәмликә таҗавузчилиқни йейиватқанлиқини әскәртти.

У ахирида тарихтики барлиқ кеңәймичи вә мустәмликичи дөләтләрниң вәйран болғанлиқини, тарихниң бу қанунийитиниң өзгәрмәйдиғанлиқини тәкитлиди. У уйғурларға мутләқ бир чиқиш йолиниң барлиқни әскәртип, мундақ деди: “ши җинпиңниң каллисида немиләрни ойлаватқанлиқини һечким билмәйду. Лекин мениңчә у хитайниң иқтисади американиңкидин ешип чүшкән вақитта өзиниң хитай тәхтидә давамлиқ олтурушини арзу қилиду. У тарихта мушундақ бир из қалдуруш үчүн нурғунлиған кишиләрниң қанлирини төкти. Уйғурлар һазир қилалайдиған бир қанчә иш бар. Бу хил бастурушниң биваситә зиянкәшликигә учраватқан уйғурлар, дуняниң һәр қандақ йеридики өзигә ярдәм беришни халайдиған һәр қандақ күч билән һәмкарлашса болиду. Мән бир тәтқиқатчи болуш сүпитим билән шуни тәвсийә қилимән: бу ирқий қирғинчлиқ, ирқий капитализм, мустәмликә, оғриланған әвладлар. . . Һәргизму йеңи бир тима әмәс. Канада, америка һөкүмити буни бәш қолдәк билиду. Шуңлашқа хитай һөкүмити нурғун бәдәлләрни төләп, уйғурларни мушундақ мәсилиләрни һәр қайси хәлқаралиқ йиғинларда оттуриға қоюшидин тосуп кәлди. Мәсилән, долқун әйсани б д т ниң йиғинлиридин көп қетим қоғлатқузди. Бу йәрдә демәкчи болғиним, уйғурлар дуняниң һәрқайси җайлиридики мустәмлкәниң зиянкәшликигә учриған милләт вә районлар билән алақә орнитиши бәк муһим. Шуңа улар хитайниң мустәмликисигә қарши туруш үчүн мустәмликә системисини чүшинидиған күчлүк дөләтләр билән һәмкарлишиш керәк. Улар дуняниң һәр қайси җайлиридин мустәмликигә, ирқчилиққа қарши туридиған, уйғурларниң әркинликини қоллайдиған иттипақдашларни типиши лазим.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.