Dani'al a'ufshlagér: Uyghurlarning Uyghur tébabiti we uninggha oxshash dunya medeniyiti üchün qoshqan nurghun töhpisi bar

Bérndin ixtiyariy muxbirimiz hebibulla izchi teyyarlidi
2023.09.07
uyghur-tebabiti-Endili-01 Shiwétsariyediki Uyghur tébabiti doxturi, shiwétsariye Uyghur jem'iyitining sabiq re'isi endili qaraxanli Uyghur tébabiti tarixini tonushturuwatidu,2023-yili 2-séntebir, zurix
RFA/Hebibulla

 “Uyghurlar qedimiy medeniyetke ige xelq, ular bügün shinjang dep atalghan sherqiy türkistanda qedimdin özige özi xoja erkin we hör yashap kelgen, dunya medeniyet miraslirigha ölmes töhpe qoshqan bir qedimiy millet” dégen sözler shiwétsariyelik péshqedem siyasiy pa'aliyetchi dani'al a'ufshlagér ependining zurix shehiride ötküzülgen bir yighinda Uyghurlar heqqide bergen bahasidur. U, 2-séntebir küni zurix shehiride chaqirilghan Uyghur irqi qirghinchiliqi, Uyghurlarning qedim medeniyet mirasliri we Uyghur tébabitining tereqqiyati hem duch kelgen xirislargha a'it yighinda sözligen échilish nutqini mundaq dawamlashturdi: “Bu milletning Uyghur tébabiti we uninggha oxshash dunya medeniyiti üchün qoshqan nurghun töhpisi bar. Ular sherqiy türkistanning esli igiliri we bügünki xitay hökümitining u zémin'gha zorlap tangghan shinjang atalghusi bolsa yéngi chégra yaki yéngi térritoriye dégen menani bildüridu. Bügün mana mushundaq qedim medeniyetlik bir millet xitay hökümitining jaza lagérlirida jan talashmaqta, bu ölmes medeniyetler xitay hökümiti we xitay köchmenliri teripidin sistémiliq halda yoq qilinmaqta, yaki bulang-talang qilinmaqta. Eger siz méning sözümning chinliqidin guman qilsingiz bérlin moziyigha bérip, u yerdiki ming öy tam resimliri we uninggha alaqidar eserlerni bir ziyaret qiling. Siz u yerdin Uyghurlarning qandaq medeniy millet ikenlikini körüwalalaysiz, men bügün Uyghurlarning béshigha kéliwatqan bu paji'elerdin qattiq epsuslinimen deysiz” .

Shiwétsariyelik péshqedem siyasiy pa'aliyetchi danyal a'ufshlagér ependi échilish nutqi sözlewatidu, 2023-yili 2-séntebir, zurix
Shiwétsariyelik péshqedem siyasiy pa'aliyetchi danyal a'ufshlagér ependi échilish nutqi sözlewatidu, 2023-yili 2-séntebir, zurix
RFA/Hebibulla

U, Uyghur milliy tébabitining Uyghur xelqining dunya medeniyitige qoshqan töhpisi ikenlikini mu'eyyenleshtürdi.

Mezkur pa'aliyetni shiwétsariye Uyghur jem'iyiti teshkilligen bolup, pa'aliyetning nishani qedimiy Uyghur milliy tébabiti we uning hazir duch kelgen qismitini tonushturush idi. Shiwétsariyediki Uyghur tébabiti doxturi, shiwétsariye Uyghur jem'iyitining sabiq re'isi endili qaraxanli ependi Uyghur tébabitining tereqqiyati we uning xitayning Uyghurlargha qarita yürgüzgen irqiy qirghinchiliq siyasitining tesirige uchrishini téma qilip etrapliq doklat berdi. Endili ependi: Uyghur diyarida yüz bériwatqan yoq qiliwétishning noqulla bir milletke qaritilghan bolmastin belki uning tarixiy yiltizi we medeniyet miraslirigha qaritamu insan eqlige keltürelmigüdek siyasiy ziyankeshliklerning tereqqiy qilip bügün irqiy qirghinchiliq derijisige yetkenlikini, xitayning Uyghurlarning dangliq ziyaliyliri, diniy ölimaliri, tébabet alimlirinimu yoq qiliwatqanliqini emeliy misallar bilen sözlep, doktor xalmurat ghopurning buning bir emeliy misali ikenlikini körsetti. U, hetta xitay da'irilirining Uyghur tébabiti rétsiplirinimu bulang-talang qiliwatqanliqi, bezi xitay shirketlirining patént hoquqini éliwélish arqiliq Uyghurlarning qedimdin qalghan rétséplirini özining qiliwéliwatqanliqini bayan qildi.

Bu pa'aliyet zurixtiki asiya medeniyiti merkizide élip bérildi. Pa'aliyetke shiwétsariyede yashaydighan Uyghurlardin bashqa yene, shiwétsariyelik pa'aliyetchiler, mutexessisler, shiwétsariyelik türkler we shiwétsariye pa'aliyet élip bériwatqan mongghullar, tibetlermu qatnashti. Pa'aliyet bashtin-axiri nahayiti janliq keypiyatta ötküzülgen bolup, bu pa'aliyet qatnashquchiliri bes-beste endili ependidin Uyghur irqiy qirghinchiliqi, Uyghur tébabiti we bashqa Uyghur medeniyet miraslirining ziyankeshlikke uchrash ehwali heqqide so'allar sorashti.

Tébbiy uniwérsitétni tamam qilghandin kéyin, 1994-1995-yilliri xoten Uyghur tébabiti aliy téxnikomida Uyghur tébabiti boyiche bilim ashurghan, 1998-yilighiche xitay tébabiti ilmi boyiche oqughan, arqidin türkiyede istanbul jerrahpasha dölet doxturxanisida ishligendin kéyin shiwétsariyege kélip yerliship, bu yerde Uyghur tébabiti doxturxanisi échip késel dawalawatqan endili ependining Uyghur tébabiti we uning hazirqi qismiti heqqidiki jawabliri we uchurliri köpchilikning qarshi élishigha érishti.

Yighin axirlashqandin kéyin ishtirakchilardin biri, dinlar ara munasiwetler boyiche tetqiqat élip bériwatqan tetqiqatchi charlés sarasén ependimu ziyaritimizni qobul qilip öz tesiratini shundaq otturigha qoydi:

 “Men Uyghur irqiy qirghinchiliqi heqqide chüshenchige ige bolsammu Uyghur tébabiti heqqide jiq melumatim yoq idi. Bügün bu yerde Uyghur tébabiti heqqidimu keng chüshenchige ige boldum. Uyghur irqiy qirghinchiliqigha kelsek؛ xitay sherqiy türkistanda özidin bashqa xitay bolmighan milletlerni we medeniyetlerni yoq qiliwétish, assimilyatsiye qilishqa urunuwatqanliqini körüp turuptimiz.

Menche biz yawropaliqlar we gherb hökümetliri néme qilalaymiz dégende, kinayilik, abstrakt atalghular bilen emes, belki irqiy qirghinchiliqning ochuq adrési bilen xitayni soraqqa tartishimiz we nede néme boluwatidu, ochuq otturigha qoyushimiz, shundaqla bügün bu pa'aliyetke qétilghan siyasiy pa'aliyetchiler, aktiplar yawropaning xitaygha béqinip qélishidin gherb döletlirini agahlandurushimiz we tosushimiz kérek” .

Bu pa'aliyetke qatnashqan türklerdin biri, ismini ashkarilashni xalimighan bir türk xanim ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi:  “Men gérmaniyede yashaymen, hazirghiche Uyghurlar heqqide jiq nersilerni anglighan we körgen bolsammu, Uyghurlarning özige a'it bir tébabet ilmi bolghinini bilmeyttim, bir dostumning tewsiyesi bilen bügünki bu pa'aliyetke qatnashqanidim, heyran qaldim. Éniqraq qilip éytqanda men u yerdiki qérindashlirimizning tiragédiyesi we kishini chöchütküdek bu irqiy qirghinchiliqtin téximu heyran qaldim, bundin kéyin bu heqte téximu jiq uchurlarni igilep, men we etrapimdikiler biz néme qilalaymiz? dégen témida qolumdin kélishiche küch chiqirishqa tirishimen” .

 Dani'al ependi ziyaritimizni ayrim qobul qilip so'allirimizgha jawab bérip, Uyghur tébabiti we uning qismitige bolghan qarashlirini ortaqlashti. U mundaq dédi: “Bügün bu yerde Uyghur tébabitimu tonushturuldi, Uyghurlar özining jughrapiyelik alahidilikidin paydilinip, gherb we sherqningkini birleshtürüp bir mukemmel tébabet ilmini yaratqan medeniyetlik millet, Uyghur tébabiti ilmi méning bilishimche xitayning en'eniwi tébabet ilmiy dégen uqum otturigha chiqishtinmu burun özining nezeriyewi asasini tiklep bolghan” .

Endili qaraxanli Uyghur irqi qirghinchiliqining Uyghur tébabitige körsetken tesiri we gé'ografiyemiz dégen témida léksiye sözlewatidu, 2023-yili 2-séntebir, zurix
Endili qaraxanli Uyghur irqi qirghinchiliqining Uyghur tébabitige körsetken tesiri we gé'ografiyemiz dégen témida léksiye sözlewatidu, 2023-yili 2-séntebir, zurix
RFA/Hebibulla

Pa'aliyet axirida endili qaraxanli ependim radiyomizning ziyaritini qobul qilip öz qarashlirini ortaqlashti. U, bu yighinni uyushturush meqsitining Uyghurlarning insaniyetke hesse qoshqan we shanliq medeniyet yaratqan xelq ikenlikini körsitish ikenlikini bildürdi.

 Yighindin kéyin biz shiwétsariyediki méditsina ilmi doktori qeyser abduqadirni téléfon arqiliq ziyaret qilduq. U, Uyghur tébabitini yawropagha, jümlidin dunyagha tonushturushning Uyghurlarni tonushturush ikenlikini, Uyghur tébabitining yawropada öz rolini jari qildurush istiqbali barliqini, jümlidin xitayning hazir uni yoqitip, xitay tébabitining bir qismigha aylandurushining netije qazinalmaydighanliqini bildürdi.

Uyghurlarning shiwétsariyediki sani köp emes, ular asasliqi 1990-yillar we 2000-yillardin kéyin bara-bara köpeygen, ular bérn, zurix, jenwe qatarliq sheherlerge tarqalghan. Ular arisida doxturlardin endili qaraxanli mexsus Uyghur tébabiti doxturxanisi échip yillardin buyan köpligen késellerni dawalap, alqishqa ériship kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.