“уйғур тили вә мәдәнийитини қоғдаш һәққидики хәлқаралиқ муһакимә йиғини” да уйғур тилини қоғдашниң тәхирсизлики тәкитләнди

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2023.07.10
Adrian-Zenz-Ton-Kiydurush-2023.jpeg Уйғур академийәсиниң рәиси доктор ришат аббас вә қирғизистан уйғурлири “иттипақ” җәмийитиниң рәиси турсунтай сәлимоф доктор адриян зензгә тон кийдүрди. 2023-Йили 8-июл, түркийә әнқәрә.
RFA

Хитайниң уйғурларға елип бериватқан ирқий қирғинчилиқи, җүмлидин мәдәнийәт қирғинчилиқи давамлишиватқан бу вәзийәттә уйғур тил-мәдәнийитини сақлап қелиштәк тәхирсиз вәзипини муһим орунға қойған уйғур академийәси  7-айниң 8-күни әнқәрәдә “уйғур тили вә мәдәнийитини қоғдаш һәққидики хәлқаралиқ муһакимә йиғини” ачти.

Бу хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғининиң ечилиш мурасими 8-июл күни чүштин бурун өткүзүлди. Мурасимда  уйғур академийәсиниң рәиси ришат аббас сөз қилип, бу йиғинниң әһмийити, нишани вә вәзиписи һәққидә чүшәнчә бәрди.

Uyghur-Akademiyesi-Enqere-Yighin-Rishat-Abbas-2023-7.jpg

 Мәлум болушичә, бу хәлқаралиқ йиғинға 15 дөләттин 30 ға йеқин тәшкилат вә җамаәт, 14 ана тил мәктипидин мутәхәсисләр, йетәкчиләр вә оқутқучилар қатнашқан. Йиғинниң мәқсити хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқи вә мәдәнийәт қирғинчилиқиниң һазирқи әһвалидин мәлумат бериш һәмдә бу вәзийәттә уйғур тили вә мәдәнийитини қоғдашта дуч келиватқан тосқунлуқ вә қийинчилиқлар, шундақла уни қандақ йеңиш вә һәл қилишниң усуллирини тонуштуруш икән.   

Uyghur-Akademiyesi-Enqere-Yighin-2023-5.jpg
Йиғинға қатнашқан мутәхәссис, тәтқиқатчи вә паалийәтчиләр музакирә үстидә. 2023-Йили 8-июл, түркийә әнқәрә.

 Америка тинчлиқ институти афғанистан вә оттура асия тәтқиқат бөлүмини директори скот ворден (Scott Worden)  сөз қилип, уйғурлар ирқий қирғинчилиққа учраватқан вәзийәттә уйғур тилини қандақ сақлап қелиш һәққидә көпчиликниң бир йәргә келип бу мәсилини муһакимә қилиш, тәҗрибә алмаштуруш вә өз ара өгинишниң муһимлиқини баян қилди. Шундақла уйғур тилини сақлап қелиш җәһәттә мәвҗут болуватқан һәм кәлгүсидә дуч келидиған қийинчилиқларни оттуриға қойди.   

Uyghur-Akademiyesi-Enqere-Yighin-Scott-Worden-2023-8.jpg

Асия мәсилилири бойичә демократийә, кишилик һоқуқ , һөкүмәт ишлири мәслиһәтчиси  бриян вогт (Brian Vogt) бу мурасимда сөзгә чиқип, америкадики демократийә, тинчлиқ вә диний әркинлик органлириниң, җүмлидин өзи хизмәт қиливатқан орунниң уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ вә мәдәнийәт қирғинчилиқини давамлиқ оттуриға қоюп, җамаәт пикри топлап, униңға қарши бошашмай күрәш қиливатқатлиқини вә буни давамлаштуридиғанлиқини билдүрди. 

Түркийәдики америка әлчиханиси аммиви дипломатийә ярдәмчиси вираҗ либайли (Wiraj M. LeBailly), уйғур тилиниң қитәләр бойичә тарап кәткән уйғурларни бир-биригә бағлайдиған муһим риштә икәнликини билдүрүш билән биргә, түркийәдики америка әлчиханисиниң уйғур тили вә мәдәнийитини қоғдаш, түркийәдики уйғурларниң авазини аңлитиш үчүн бәзи тиришчанлиқларни көрситип келиватқанлиқини билдүрди.

Uyghur-Akademiyesi-Enqere-Yighin-Viraj-M.-LeBailly-2023-9.jpg

Түркийә парламент әзаси, доктор сәлҗуқ өздағ бу йиғинниң ечилиш мурасимиға қатнишип сөз қилди. У узақ тарихқа игә уйғур хәлқиниң мәйли қайси дөләткә барсун, өзиниң әнәниви мәдәнийтидин, тилидин айрилмаслиқи керәкликини тәкитләп мундақ деди: “тил бир милләтниң мәдәнийитини тошуйдиған қоралдур, тил бир милләтниң мәвҗутлуқ бәлгисидур,  силәр 5 миң йиллиқ бир мәдәнийәтниң из басарлири, 5 миң йилдин бери тилиңлар, нахша-музикаңлар, сәнтиңлар, мимарчилиқиңлар вә  таам мәдәнийитиңларни сақлап кәлдиңлар, әмди уни кәлгүси әвладлириңларға йәткүзүш мәҗбуритиңлар бар. Мәйли нәгә бериңлар, тилиңларни һеч унтумаңлар, уни шәрәп билән қоллиниңлар”.

Uyghur-Akademiyesi-Enqere-Yighin-Selcuq-Ozdag-2023-10.jpg

Түркийә демократ партийәсиниң муавин башлиқи, доктор рифат мәлиһ ақташ сөзгә чиқип, тил вә мәдәнийәтни ассимилатсийә қилиш апәтлириниң  оттура асия вә башқа районларда һелиһәм мәвҗут икәнликини, буни тохтитишқа  пүтүн инсанийәтниң, дунядики чоң дөләтләрниңму техи мувәппәқ болалмиғанлиқини тилға алғандин кейин, уйғур тили вә мәдәнийитини қоғдашниң алдинқи шәрт икәнликини тәкитләп: “тилиңларни йоқатсаңлар, һәммә нәрсәңларни йоқатқан болисиләр, буниң үчүн қилидиған наһайити муһим ишлар бар” деди.    

Йиғинниң күнтәртипигә асасән, биринчи мәйдан муһакимә йиғини нөвәттики вәзийәт, йәни уйғур ирқий қирғинчилиқи, миллий кимлик вә мәдәнийәт бузғунчилиқи темисида болди.

Америка ташқий ишлар министирлики хәлқара диний әркинлик ишханисиниң ташқий ишлар әмәлдари ким рой ханим йиғинда сөз қилди. 2023-Йили 8-июл, түркийә әнқәрә
Америка ташқий ишлар министирлики хәлқара диний әркинлик ишханисиниң ташқий ишлар әмәлдари ким рой ханим йиғинда сөз қилди. 2023-Йили 8-июл, түркийә әнқәрә.

Муһакимигә қатнашқан мутәхәсисләрдин америка коммунизм қурбанлири хатирә фонди алий тәтқиқатчиси адриян зениз хитайниң уйғурларға қаратқан дөләт характерлик һуҗуми һәққидә муһим пакитларни оттуриға қоюп  өтти. Адриян зенз сөзидә, 2015-йилдин 2018-йилғичә нопус көпийиши 73 пирсәнт төвәнләп кәткән уйғурларниң,  2019-йилдиму туғулуш нисбитиниң давамлиқ төвәнлигәнлики, хитай һөкүмитиниң уйғур райониниң нопус қурулмисини өзгәртип  хитай нопусини көпәйткәнлики, милйонлиған уйғур нопусиниң истатистикилиқ мәлуматтин чиқириветилгәнлики вә бу қирғинчилиқниң һелиһәм давамлишиватқанлиқини көрситип өтти.

Uyghur-Akademiyesi-Enqere-Yighin-Adrian-Zenz-2023-12.jpg

 Әнгилийә шефилд университети шәрқий асия тәтқиқат мәркизи лектори  доктор давид тобин (David Tobin) дөләт һалқиған ирқий қирғинчилиқ һәққидә сөзлиди.

У түркийәни өз ичигә алған 26 дөләттә уйғурларниң охшмиған дәриҗидә хитайниң көзитиши, контрол қилиши вә тәһдит селишиға учраватқанлиқини, көп қисим уйғурларниң буниңға қарши күрәш қиливатқанлиқини, бәзилириниң болса хәтәргә тәвәккул қилалмайватқанлиқини, әмма һечкимгә ундақ мундақ дәп баһа беришкә болмайдиғанлиқини оттуриға қойди.    

Uyghur-Akademiyesi-Enqere-Yighin-David-Tobin-2023-11.jpg

Әркин асия радийоси уйғур бөлүми директори алим сейитоф әпәнди уйғур радийосиниң муһаҗирәттә яшаватқан уйғурларда ойнаватқан роли,  хитайдики ирқий қирғинчилиқ җинайәтлирини ашкарилашқа қошқан төһписи, шундақла радийониң  уйғур тилини қоғдаш вә ишлитиштә  көрситиватқан иҗабий тәсири һәққидә тохталди.

Uyghur-Akademiyesi-Enqere-Yighin-Alim-Seytoff-2-2023-5.jpg

Түркийә һаҗәттәпә университети тарих пәнлири дотсенти, доктор әркин әкрәм хитайниң уйғур районида елип барған бастурушиниң сәвәблирини баян қилип өтти.

Әгә университети түрк дуняси тәтқиқат иниститутиниң професори алимҗан инайәт әпәнди бу муһакимә йиғинида қилған сөзидә, муһаҗирәттә яшаватқан уйғурларниң өз ана тили билән шу дөләт мәдәнийитини өгиниш оттурисидики мунасивәтни яхши бир тәрәп қилиши керәкликини оттуриға қойди. У йәнә чәт әлдә уйғурларниң миллий мәвҗутлуқини, йәни уларниң тили вә мәдәнийтини сақлап қалмай туруп, уйғур дәвасини давамлаштурушниң мумкин әмәсликини оттуриға қойди.

Uyghur-Akademiyesi-Enqere-Yighin-Alimjan-Inayet-2023-14.jpg

Америкадики уйғур тәтқиқат мәркизиниң башлиқи абдулһаким идрис әпәнди ислам дининиң уйғур мәдәнийитини сақлап қелиштики ролини баян қилди.

У ши җинпиң һакимийитиниң ислам диниға болған әшәддий дүшмәнликини,  ислам динини йоқ қилиш яки хитайчилаштурушқа урунушиниң кәйнидики сүйқәстни чүшиниш керәкликини, ислам динини тоғра чүшинип,  адаләтсизликкә, зулумға қарши күрәш қилишниң пәрз, тилимиз вә мәдәнийитимизни қоғдап қелишниң ваҗип икәнликини билишниң муһимлиқини вә балиларға уйғур тил өгитиш билән биргә мувапиқ дәриҗидә исламий мәдәнийәтни билдүрүш керәкликини оттуриға қойди.

Уйғур академийәси өткән йил 12-айниң 9-күни“уйғур ирқий қирғинчилиқ күни” мунасивити билән тунҗи қетим америка җорҗ вашингтон университетида “ирқий қирғинчилиқ давам қиливатқанда уйғур мәдәнийитини қоғдаш хәлқаралиқ илмий муһакимә йиғини” өткүзгәниди. Бу қетим әнқәрәдә өткүзүлгән хәлқаралиқ муһакимә йиғинида уйғур тилини сақлап қелиш мәсилиси муһим тема қилинған болуп, уйғур тилиниң уйғур мәдәнийитини сақлаш вә җари қилдуруштики һәл қилғуч роли алаһидә музакирә қилинди. 

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.