“уйғур тили вә мәдәнийитини қоғдаш һәққидики хәлқаралиқ муһакимә йиғини”: муһаҗирәттә уйғур тили вә мәдәнийитини сақлап қелишниң йоллири

Вашингтондин мухбиримиз әзиз тәйярлиди
2023.07.10
Uyghur-Akademiyesi-Enqere-Yighini-Roshen-Abbas.jpg Уйғур һәрикити тәшкилатиниң рәһбири рошән аббас ханим йиғинда доклат бәрмәктә. 2023-Йили 9-июл, түркийә, әнқәрә.
RFA

Уйғур академийәсиниң баш саһибханилиқида түркийә пайтәхти әнқәрәдә 8-июлдин башлап ечиливатқан “уйғур тили вә мәдәнийитини қоғдаш һәққидики хәлқаралиқ муһакимә йиғини”да оттуриға қоюлған мәркизий тема нөвәттики мәвҗут реаллиқта, шундақла муһаҗирәт һаятидики чәклик шараитта уйғур тили вә мәдәнийитини сақлап қелишниң қанчилик муһимлиқи, шуниң билән биргә буни әмәлгә ашурушниң қәдәм-басқучлири болди. Болупму йиғинниң кейинки йеримида йиғин иштиракчилири бирдәк уйғурларниң мустәқил дөлити, мустәқил маарип системиси вә йетәрлик маарип расхоти болмиған әһвалда “сүкүттин һәрикәт яхширақ” дегән пиринсип бойичә иш көрүшни әвзәл, дәп қарайдиғанлиқини билдүрүшти.  Бу һәқтики муһакимиләрдә һәрқайси дөләтләрдин кәлгән мутәхәссисләр өз тәҗрибилирини тонуштуруш билән биргә, бу саһәдә әмәлгә ашуруш мумкин болған бәзи усулларни шәрһләп өтти.

Доктор мәғпирәт камал вә әркин әмәтниң рәисликидә давам қилған 3-басқучлуқ муһакимидә уйғур тили вә мәдәнийитини сақлап қелиштики тәҗрибиләр қатарида уйғурлар бирқәдәр топлишип олтурақлашқан қазақистан вә қирғизистандики паалийәтләр алаһидә диққәт қозғиди. Қазақистандики “кичик ақсу уйғур мәктипи”ниң оқутқучиси руқийәм исмайиловна, иссиқкөл университетиниң пирофессори сәйфулла абдуллайев қатарлиқлар түркий тиллиқ зор мәдәнийәт муһити ичидә уйғурларға хас тил вә мәдәнийәтни сақлап қелиштики мәвҗут пурсәтләрдин толуқ пайдилиниш, уйғур тилидики гезит-журналлар вә китабларни нәшр қилиш, миллий тил вә мәдәнийәтни асас қилған паалийәтләрни сәһнә әсәрлири шәклидә намаян қилиш, уйғур тилидики дәрсханиларни ечиш қатарлиқ васитиләр арқилиқ тил муһити бәрпа қилишниң муһимлиқини алаһидә тәкитлиди.

Uyghur-Akademiyesi-Enqere-Yighini-Meghpiret-Kamal.jpg
Доктор мәғпирәт камал йиғинға риясәтчлик қилмақта.

Муһаҗирәт һаятида уйғур тили вә мәдәнийитини сақлап қелиштики бир муһим чарә ана тил мәктәплирини ечиш болуп, йеқинқи йиллардин буян бу саһәдә көрүнәрлик илгириләшләр вуҗудқа келиватқанлиқи мәлум. Болупму уйғур муһаҗирлири бирқәдәр көп санда болған америка, австралийә, германийә, канада қатарлиқ җайларда охшимиған көләмдики мунтизим уйғур ана тил мәктәплири һәмдә мунтизим оқуғучилар қошуни барлиққа келип, уйғур тили вә мәдәнийитини чәтәлләрдә туғулуп чоң болған иккинчи әвлад уйғурларға йәткүзүш хизмитидә муәййән нәтиҗиләр қолға кәлтүрүлди. Бу һәқтики муһакимиләр җәрянида истанбул университетиниң пирофессори раһилә қәшқири, австралийәдики сидней уйғур тили мәктипиниң оқутқучиси сәлимә камал,  америкиниң вирҗинийә иштатидики “ғәмгузар ана” мәктипиниң мәсули сүрийә аблимит, германийәдики уйғур тили мәктипиниң оқутқучиси пәридә нияз қатарлиқлар өз тәҗрибилири асасида бу саһәдики мәвҗут мәсилиләр һәмдә уни һәл қилишниң чарилири һәққидә пикир баян қилди.

Уларниң ортақ қаришичә, муһаҗирәт һаятида уйғур тили вә мәдәнийитини сақлап қелиш нөвәттә зөрүрийәтләрниң әң алдинқи ретидин орун елишқа тегишлик мәсилидур. Чүнки уйғур тилиниң унтулуши өз нөвитидә уйғурларға хас мәдәнийәт, тарих вә әнәниниң кейинки әвладларға өтәлмәсликигә йол ачидиған әң чоң амил. Навада бу һал рояпқа чиқса у чағда уйғурларға хас миллий кимликни тәшкил қилғучи миллий роһ, миллий иптихарлиқ чүшәнчиси, йилтиз еңи, виҗдан вә миллий арзу дегәнләр тамамән һалакәткә йүзлиниду. Миллий тил йоқалса уйғурларму йоқилиду. Шундақ болғаникән, уйғур тилини муһаҗирәттә сақлап қелиш нөвәттә һәммәйлән ортақ баш қатуридиған муһим мәсилигә айлиниши лазим.

Әнә шундақ тәхирсизлик түпәйлидин бу саһәдики хизмәтләр қатарида бир қисим нәтиҗиләр қолға кәлтүрүлгән болсиму, буниңда йәнә көплигән хирислар вә мәсилиләр изчил мәвҗут болуп кәлмәктә. Болупму уйғур тили мәктәплириниң изчил давам қилалмаслиқи, мәктәпләрдә уйғур тилиниң асаслиқ тил болмай қелиши, ата-анилардики ана тил муһәббитиниң кәмлики, системилиқ дәрслик материяллириниң кәмчил болуши, оқутқучилар қошуниниң йетишсизлики қатарлиқлар бу җәһәттики хизмәтләргә тосқунлуқларни пәйда қиливатқанлиқи мәлум. Бу җәһәттики мәсилиләрни һәл қилиш йолида оттуриға қоюлған һәл қилиш чарилири қатарида уйғур тили мәктәплириниң санини көпәйтиш, уйғур тилини өгитишни ялғуз тил мәктәпләргила һавалә қилишқа хатимә берип, һәммила аилидә уйғурчә тилда сөзлишишни әмәлгә ашуруш, шу арқилиқ балиларда уйғурға болған муһәббәтни йетилдүрүш, ана тил мәктәплириниң оқутуш пирограммилириға уйғунлишалайдиған системилиқ дәрслик китабларни түзүп чиқиш, малийә җәһәттики мәсилини һәл қилишниң йоллирини тепиш қатарлиқлар қизғин алқишланди.

Муһаҗирәттә уйғур тилиниң тарқилишини илгири сүрүп вә уйғур мәдәнийитини қоғдаш сөһбәт йиғинидин көрүнүшләр. 2023-Йили 9-июл, түркийә, әнқәрә.
Муһакимә йиғинидин бир көрүнүш.

Уйғурлар арисида әсирләр бойи ейтилип келиватқан “иш өмлүктә, күч бирликтә” дегән әқидә бу қетимқи йиғинниң 4-басқучида өз әксини тапти. Уйғур тили вә мәдәнийитини сақлап қелишта өз-өзигә тайиништин башқа илаҗ болмиған шараитта һәрқайси дөләтләрдики уйғур җамаитиниң бир яқидин баш чиқирип, бу җәһәттә дөләтләр ара һәмкарлиқ тори орнитиши бирдәк буниңдики бир муһим чарә, дәп қаралди. Доктор мәмәт имин, абдушүкүр абдурешит, мәмтимин аббас вә абдулһәмид қарахан қатарлиқлар рәисликидики бу басқучта явропадин таки америка вә асия қитәлиригичә болған җайлардики һәрқайси дөләтләргә тарқалған уйғур җамаити арисида бу җәһәттики иш бирликини әң әқәллий дәриҗидә болсиму рояпқа чиқириш муһим тема қатарида муһакимә қилинди. Буниңдики конкрет тәдбирләр қатарида мәдәнийәт мәркәзлири тәсис қилиш, тәшкилатлар ара “башқилар қилалмиғанни мән қилай” дегән идийә бойичә иш көрүш, уйғур мәтбуатчилиқини техиму раваҗландуруш, тор арқилиқ уйғур тили оқутушини бир туташ системиға айландуруш қатарлиқ мәсилиләр музакирә қилинди.

Йиғин муһакимә басқучлири аяғлашқандин кейин 9-июлдин башлап йиғин иштиракчилири икки күнлүк музакирә вә өгинишкә орунлаштурулди. Музакириниң 1-басқучида иккинчи әвлад варисларниң ана тилни өгинишигә даир мәсилиләр нуқтилиқ музакирә қилинди. Буниңда америка дрексил университетиниң пирофессори рибекка клосий (Rebecca Clothey) нуқтилиқ қилип һавай хәлқиниң өз ана тилини қандақ сақлап қалғанлиқи вә кейинки әвладларға йәткүзгәнлики һәққидики тәҗрибилирини тонуштуруп өтти. Униң қаришичә, гәрчә һавай хәлқи билән уйғурларниң сиясий, иқтисадий вә җуғрапийәлик әһвалида зор пәрқләр мәвҗут болсиму, бу җәһәттә йәнила өрнәк елишқа болғудәк бәзи әһваллар мәвҗут. Болупму явропалиқлар 1890-йилларда һавай падишаһлиқини бойсундурғандин кейин бу җайниң “америкалишиши” башланған. 1896-Йили һавай тили рәсмий һалда маарип саһәсидә мәни қилинған; ата-аниларниң аилиләрдә һавай тилида сөз қилиши чәкләнгән; 1900-йили һавай рәсмий һалда америка қошма иштатлириниң биригә айланған болса 1920-йилидин кейин туғулған һавайлиқлар өз тилида раван сөзлийәлмәс болған. Әнә шундақ һалдики һавайлиқлар пүтүнләй җамаәтниң күчигә тайинип өз ана тилини кейинки әвлад һавайлиқларға йәткүзәлигән. Гәрчә уйғурларниң вәтинидики вәзийәт бу хил тил күришигә йол қоймисиму, муһаҗирәттики уйғур җамаити һавайлиқлар әйни вақитта игә болған шараитларниң һәммисигә дегүдәк  игә. Шундақ болғаникән, уйғур җамаитиниң өз тиришчанлиқи арқилиқ уйғур тилини иккинчи әвлад уйғурларға йәткүзүп берәлиши тамамән мумкин.

Дирексел университети йәршари тәтқиқати вә һазирқий заман тиллири факултетиниң мудири доктор клотей ребекка ханим доклат бәрмәктә. 2023-Йили 9-июл, түркийә, әнқәрә.
Пирофессор рибекка клосий һавай хәлқиниң өз ана тилини қандақ сақлап қалғанлиқи һәққидә илмий доклат бәрмәктә.

Гуруппа музакирисиниң 2-басқучида муһаҗирәттики уйғур зиялийлирини сәпәрвәрликкә кәлтүрүп бирликкә кәлгән уйғур тили дәрслик китабини түзүп чиқиш муһим тема болди. Гәрчә һазир һәрқайси җайларда ана тил мәктәплири қурулған һәмдә қурулуватқан болсиму уларниң мунтизим вә бирликкә кәлгән дәрслик китабиниң болмаслиқи ана тил оқутушидики бир муһим тосалғуға айлинип қалған. Бундақ әһвалда оқуғучиларға уйғур тили, тарих, мәдәнийәт, әнәнә қатарлиқ көп қатламлиқ билимләрдин баравәр савақ берәләйдиған бир йүрүш дәрслик китап қурулушини тамамлаш охшашла муһим.

Һазирға қәдәр муһаҗирәт муһитида уйғур тили вә мәдәнийитини сақлап қелишта әң зор мәсилә болуп келиватқан амилниң иқтисадий мәнбә икәнлики йиғин иштиракчилири бирдәк етирап қилған реаллиқ һесаблиниду. Йиғин музакирисиниң үчинчи басқучида дәл мушу мәсилә мәркизий муһакимә темиси болди. Мутәхәссисләрдин гәйвин хелф (Gavin Helf), һәмди каракал (Hamdi Karakal), абраһам армстроң (Abraham Armstrong), мәмтимин аббас, барат ачинуқ қатарлиқлар ғәрб дунясиниң сиясий, иҗтимаий вә мәдәнийәт саһәсидики мушу хил түрләргә ярдәм беришни нишан қилған түрләр һәмдә уларға қандақ илтимас қилиш һәққидә тәпсили чүшәнчә бәрди. Болупму бу хил пирограммилар уйғур тилиға охшаш һалакәт басқучиға келип қалған тил вә мәдәнийәтләрни қоғдашқа беғишланған болғачқа мувапиқ шәкилдә һәмдә киши қайил болғудәк мәзмунда йезилсила көпинчә һалда тәстиқ алиду һәмдә бәлгилик санда мәбләғ берилиду. Бу хил мәбләғләр арқилиқ муһаҗирәттики ана тил қурулушиға мунасивәтлик түрлүк хизмәтләрни оңушлуқ давам қилдурушқа болиду.

Гуруппилар музакириси 10-июл йәнә бир күн давам қилидиған болуп, буниңда уйғур тили оқутқучилирини тәрбийәләш, йеқинда тәйярланған уйғурчә дәрслик китаб һәққидә пикир елиш, муһаҗирәттики уйғурларниң ана тил мәктәплирини қандақ қилип бир мукәммәл системиға айландуруш қатарлиқ мәсилиләр нуқтилиқ муһакимә қилиниду.   

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.