Уйғур аптонум районлуқ юқури сот вә тәптишниң хизмәт доклати районниң өткән йиллиқ тутқун әһвалини қисмән ашкарилиған

Мухбиримиз меһрибан
2022.03.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitay-qoralliq-herbiy-saqchi-aptomobil.jpg Кочида поста туруватқан хитай қораллиқ әскәрлири вә аптомобиллири. 2014-Йили 4-авғуст, қәшқәр.
AP Photo/David Wivell

Хитайниң “тәңритағ тори” ниң 3-март күнидики санида уйғур аптонум районлуқ юқури сот мәһкимиси вә тәптиш мәһкимисиниң 2021-йиллиқ хизмәт доклати елан қилинди.

Хәвәрдин мәлум болушичә, бу икки доклат әсли 2022-йили 1-айниң 24-күни шинҗаң уйғур аптоном районлуқ 13-нөвәтлик хәлқ қурултийиниң 5-қетимлиқ йиғинида оқуп өтүлгән икән.

Бу икки доклатниң тәпсилатидин мәлум болушичә, бу икки органниң хизмәт доклатида өткән йили уйғур районида бир тәрәп қилинған делоларниң хели зор көп бир қисминиң “терорлуққа зәрбә бериш” вә “муқимлиққа капаләтлик қилиш” намидики сиясий бастурушларға мунасивәтлик икән.

1-Айниң 24-күни уйғур аптонум районлуқ тәптиш мәһкимисиниң башлиқи ли йоңҗүн тәрипидин оқуп өтүлгән “аптоном районлуқ хәлқ тәптиш мәһкимисиниң хизмәт доклати” да, “өткән бир йилда райондики тәптиш органлири 12 миң 901 түрлүк җинайәтләр бойичә җәмий 26 миң 942 адәмни қолға алди, 28 миң 490 дело бойичә 44603 адәмни әйиблиди, бихәтәр шинҗаң қурулушини үнүмлүк илгири сүрүлди,” дейилгән.

Уйғур аптоном районлуқ тәптиш мәһкимисиниң хизмәт доклатида йәнә өткән бир йилда “210 миң 900 парчә һөкүм һөҗҗити авамға елан қилинди. 25 Миң 500 қетимлиқ сот нәқ мәйдандин тарқитилди, заседателлар, йәни сот мәйданидики баһалиғучилар 32 миң делоға қатнишип, адиллиқ билән адаләтни синақ қилди,” дейилгән.

Уйғур аптоном районлуқ хәлқ сот мәһкимисиниң башлиқи баһаргүл сәмәт оқуп өткән “аптоом районлуқ сот мәһкимисиниң 2021-йиллиқ хизмәт доклати” да, “аптонум райондики сот мәһкимилири җәмий 668 миң 900 делони қобул қилип, 606 миң 200 делони ахирлаштурди, юқири сот 5820 делони қобул қилди вә 5271 делони ахирлаштурди,” дейилгән.

Уйғур аптоном районлуқ хәлқ сот мәһкимисиниң башлиқи баһаргүл доклатида йәнә “2021-йили сот мәһкимисиниң нәқ мәйданда әнгә алдуруш нисбити 95 пирсәнттин ешип кәтти. Торда әнгә алдуруш нисбити 74.69 Пирсәнт болди. Даирә һалқиған архип 2177, мәркәзлик орунлаштурулған мулазимәт қизиқ линийиси 12368, 30 пирсәнт сотчи, 549 тез һөкүм чиқириш гурупписи қуруп, 80 пирсәнттин артуқ делоға қарап чиқти. Бу йәкүнләнгән делолар омумий санниң 41.33 Пирсәнтини игилиди. Делоларни бир тәрәп қилишта, сотчилар киши бешиға 173 делони бир тәрәп қилди,” дегән.

Хитайниң сот вә әдлийә системисни йеқиндин билидиған мутәхәссисләрдин америкадики чикаго университетиниң тәклиплик профессори, адвокат тең бяв бу һәқтә өз қаришини оттуриға қоюп мундақ деди: “һалқилиқ мәсилә һәргизму тутқун қилинған җинайәтчиләр яки бир тәрәп қилинған делоларниң қанчилик икәнликәнликидә әмәс. Чүнки хилқара таратқуларда берилгән мәлуматлар вә санлиқ учурлар испатланған доклатларда бир милйондин ашқан уйғур вә қазақларниң лагерларға қамалғанлиқи ашкариланған иди. Лагерға қамалғанлар саниға селиштурғанда, бу уларниң интайин аз қисми дийишкә болиду.”

Тең бяв нөвәттики вәзийәттә аталмиш “қануний бәлгилимә” ләрниң райондики сиясий бастурушни иҗра қилишниң қуралиға айланғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: “шинҗаңниң нөвәттики вәзийитидә, қанунда бәлгиләнгән бәзи тәртипләр, йәни пуқраларниң әқәллий һоқуқини қоғдашни өз ичигә алған маддилар бир тәрәпкә ташлап қоюлди. Хитайдики бир партийәлик мустәбит һакимийәт түзүмидә сиясий нишан һәр вақит қанундин үстүн туриду. Бу хил сиясий нишанни ишқа ашуруш үчүн, улар қануний бәлгилимиләргә һечқачан әмәл қилмайду. Әлвәттә, бу асасий қанундики бәлгилимиләргә хилаплиқ қилишниму өз ичигә алиду.”

Дуня уйғур қурултийи иҗраийә комитетиниң муавин башлиқи илшат һәсән юқуриқи икки органниң хизмәт доклатида бир тәрәп қилинған делолар саниниң кишини чөчүтидиғанлиқини билдүрди. У, бу өткән бир йилда уйғур райондики юқури бесимлиқ бастурушниң йоқири сүрәттә елип берилғанлиқидин дерәк бериду, деди.

Илшат һәсән әпәндиниң билдүрүшичә, бу делоларниң зор көп қисмини “муқимлиқни сақлаш” вә “терорлуққа зәрбә бериш” намидики сиясий бастурушқа мунасивәтлик делолар дәп қарашқа болидикән.

Уйғур аптоном районлуқ хәлқ сот мәһкимисиниң башлиқи баһаргүл доклатида йәнә “2021-йили юқири хәлқ сот мәһкимисиниң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни шөбиси вә униң тармақ сот мәһкимилири җәмий 80 миң 800 делони қобул қилди, 71 миң делони ахирлаштурди,” дегән.

Илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, юқури хәлқ сот мәһкимисиниң биңтуән тәрипидин бир тәрәп қилинған делолар һәққидики бу санлиқ мәлуматлиридин, биңтуәнниң уйғурларни бастурушта ойнаватқан ролиниң нәқәдәр чоңлиқини көрүшкә болидикән.

Уйғур аптоном районлуқ хәлқ сот мәһкимисиниң доклатида йәнә әқлий иқтидарлиқ сотниң кеңәйтилгәнлики баян қилинип, “учурни қоллаш кишиләрниң ишәнчисини илгири сүрди. Әқлий иқтидарлиқ сот қурулушини тезләтти. Үч өлчәмлик дәва әндизиси қурулди. Торда 245 миң 300 дело турғузулди, 465 миң 800 дәва торда мурәссә қилинди,” дейилгән.

Адвокат тең бявниң билдүрүшичә, торда делоларни бир тәрәп қилидиған әқлий иқтидарлиқ сот системиси, сотниң мустәқиллиқи болмиған хитайдәк мустәбит бир дөләттә сотниң адиллиқ билән елип берилишиға муқәррәр тосқунлуқ қилидикән.

Тең бяв йәнә мундақ деди: “торда елип беришқа болидиған бир қисим мәшулатларни, йәни бир қисим һөҗҗәтләрни йоллаш, торда дело турғузуш қатарлиқларни турда елип барғили болиду. Қанун орунлири буларни електронлуқ архиплаштурса болиду. Әмма торда елип берилидиған сотлаш тәртипидә мәсилә еғир болиду. Нәзәрийә җәһәттин елип ейтқанда. Буниңда сотчи билән җинайәт гумандариниң йүзму-йүз көрүшүш пурсити болмайду. Мана бу сотчиниң делоға һөкүм чиқиришиға тәсир йәткүзиду. Ундин башқа сотлаш җәрянини нәқ мәйдандин көрситишму бәзи әһвалларда сотниң адиллиқиға сотчиниң мустәқил һөкүм чиқиришиға тәсир йәткүзиду. Хитайда қанунниң мустәқиллиқи болмиған әһвал астида, зор көп қисим делоларда сотчи яки сот мәһкимисиниң һөкүми етибарға елинмайду, бәлки уларниң арқисидики һөкүмәт органлири яки компартийә органлириниң гепи һесап болиду. Мана бу хитайда омумлашқан әһвал.”

Уйғур аптоном районлуқ хәлқ сот мәһкимисиниң башлиқи баһаргүл доклатида йәнә сотниң сиясий мәйдани һәққидә тохтилип: “қанун билән идарә қилишта қәтий тәврәнмәй чиң туруп, мурәккәп күрәшләрдә муқимлиқни сақлашниң сиясий мәсулийитини қәтий зиммисигә елиш керәк. Дөләтниң сиясий бихәтәрликини қәтий қоғдаш, сиңип кириш, ағдурмичилиқ, бузғунчилиқ, миллий бөлгүнчилик, диний ашқунлуқ вә башқа хәтәрлик түстики зораванлиқ вә терорлуқ җинайи қилмишлириға йеқиндин диққәт қилиш һәмдә һәмишә юқири бесимлиқ вәзийәтни сақлаш” дегәнләрни тәкитлигән.

Адвокат тең бяв доклаттики бу сөзләрниң хитайда қанунниң сияси мәқсәт үчүн хизмәт қилидиғанлиқини испатлиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди:

“хитайдики қанун органлири көпинчи әһвалларда хитай компартийә һөкүмитиниң бастуруш сияситидики қиличниң дәстиси дәп тәриплиниду. Мәйли сақчилар болсун, мәйли тәптиш яки сот органлири болсун, һәммиси компартийә үчүн хизмәт қилиду. Шуңа униң доклатида бундақ сиясий шоарларниң оттуриға қоюлуши әҗәплинәрлик әмәс.”

Адвокат тең бяв йәнә уйғурларға йүргүзиливатқан ирқий қирғинчилиқ сияситиниң хитай мәркизи һөкүмити тәрипидин бәлгиләнгән сиясәт икәнликини тәкитлиди. У бу сиясәтни орунлашқа бәлгиләнгән йеңи партком секритари ма шиңруй дәвридиму райондики юқури бесимлиқ бастурушта өзгириш болмайдиғанлиқини билдүрди.

Илшат һәсән әпәнди бу икки доклаттин җуласә чиқирип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқ сияситиниң әң вәһший вастиләр арқилиқ иҗра қилиниватқанлиқи вә бу бастурушниң йәнә даванлишидиғанлиқини тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт