Тәтқиқатчи ялқун улуғйол “гунаһсиз тутқунлар – хитайниң узун муддәтлик қамақ җазаси сиясити” намлиқ доклат һәққидә ениқлима бәрди

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2023.12.01
Хитайниң BBC ға қарши һуҗумлири вә буниңға қарита инкаслар Лоп наһийәсидики 4-йиғивелиш лагеридики тутқунлар сиясий өгиништә. 2017-Йили март, хотән.
BITTER WINTER

“уйғур һоқуқи назарәтчиси” намлиқ тәтқиқат гурупписи уйғурларниң узун муддәтлик қамақ җазалири билән җазалиниш мәсилисигә йеқиндин диққәт тартти.

Хитай һөкүмити 2017-йили уйғур елида кәң көләмлик тутқун һәрикитини йолға қоюп, лагер системисини башлаш билән бирликтә, уйғурларниң һәр саһә, һәр қатламлириға тәвә кишиләрни түрлүк җинайәтләр билән әйибләп, уларни узун муддәтлик қамақ җазалириға һөкүм қиливатқанлиқи, көзәткүчиләр алаһидә диққәт қиливатқан бир ноқта болуп кәлмәктә. Йеқинда яш уйғур тәтқиқатчиларниң бир ариға келиши билән тәшкилләнгән “уйғур һоқуқи назарәтчиси” (URM) намлиқ тәтқиқат гурупписи йеқинда бу мәсилә һәққидә мәхсус доклат елан қилип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан җазалаш истратегийәсини тәһлил қилған.

Уларниң доклатида дейилишичә, “уйғурларға қаритиватқан наһәқ, узун муддәтлик қамақ җазаси хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә райондики башқа түркий хәлқләргә қарши елип бериватқан ирқий қирғинчилиқниң әң һалқилиқ тәрәплириниң бири” икән. 2016-Йили башланған бу йүзлиниш һелиһәм мисли көрүлмигән дәриҗидә давамлашмақтикән.

“гунаһсиз тутқунлар – хитайниң узун муддәтлик қамақ җазаси сиясити” намлиқ доклат
“гунаһсиз тутқунлар – хитайниң узун муддәтлик қамақ җазаси сиясити” намлиқ доклат
uyghurrightsmonitor.org

Мәзкур доклатни тәйярлиған “уйғур һоқуқи назарәтчиси” (URM) намлиқ тәтқиқат гурупписиниң баш тәтқиқатчиси, түркийәдики яш уйғур зиялий ялқун улуғйолниң радийомизға билдүрүшичә, хитай һөкүмити уйғурларни җазалашта муҗимәл вә наһәқ җазалаш усуллирини ишлитиватқан болуп, бәзи әйибләшләр нормал әһвал астида һечқандақ җинайәткә ятмайдикән.

Тәтқиқатчи ялқун улуғйол мундақ деди: “биз тәтқиқ қилиш җәрянида уйғурларға қарши әң көп ишлитилгән аталғуларниң ‛терорлуқ‚, ‛ашқунлуқ‚, ‛җәмийәт муқимлиқиға зиян йәткүзүш‚ қатарлиқ җинайәтләр болғанлиқини байқидуқ. Булар адәттә җинайәт тәшкил қилмайдиған, муҗимәл аталғулар болуп, биз хитай һөкүмитиниң бу аталғуларни қалаймиқан ишлитип, уйғурларни узун муддәтлик җазалашқа ишлитилгәнликини байқидуқ.”

Доклатта дейилишичә, хитай сот мәһкимилири әйибләнгүчи уйғурниң җинайити испатланғучә, уни һәргизму бигунаһ дәп қаримайдиған болуп, көпинчә кишиләр һәтта сот ечилмайла җазаға һөкүм қилинидикән. Бу тәтқиқат гурупписи бу доклатида, елан қилинған истатистикилиқ мәлуматларға асаслинип, дунядики киши бешиға тоғра келидиған әң көп қамақ җазалириниң қәшқәр конашәһәр наһийәсидә һөкүм қилинғанлиқини, у йәрдә тәхминән һәр 25 адәмниң бириниң “террорлуқ” җинайити билән түрмигә ташланғанлиқини қәйт қилған. Униңда дейилишичә, “бу кишиләрниң һөкүмгә қарши туруш, аилә әзалири вә җүмлидин ташқи дуня билән алақә қилиш һоқуқиму йоқ икән. Улар йәнә тәтқиқатлири асасида, уйғур сиясий мәһбуслириниң қоюп берилиш еһтималлиқиниң хитай мәһбуслириға селиштурғанда 93 пирсәнт төвән болидиғанлиқини, уйғур сиясий мәһбуслириниң башқа аз санлиқ милләтләргә селиштурғанда түрмидә өлүп кетиш еһтималлиқиниң тоққуз һәссә юқирилиқи”ни байқиған.

Ялқун улуғйол радийомизға қилған сөзидә, узун муддәтлик қамақ җазалирини хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан җазалириниң бир парчиси, дәп қарашқа болидиғанлиқини ейтти.

У мундақ деди: “хитай һөкүмити узун муддәтлик қамақ җазалирини уйғурларни контрол қилиш, бастуруш, қорқутуш үчүн ишлитиватқан болуп, уни хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқиниң бир парчиси, дейишкә болиду” 

Мәзкур доклатта, тутқундики доктор раһилә давут, пирофессор илһам тохти, ялқун рози, гүлшән аббас, әкбәр әсәт, нахшичи аблаҗан аюп, абдухәбәр муһәммәт қатарлиқларниң делолири юқирида көрситилгән узун муддәтлик җазаларға өрнәк көрситилгән болуп, улар асасән “бөлгүнчилик”, “миллий өчмәнлик”, “ашқунлуқ”, “җәмийәт тәртипини бузуш” дегәндәк әйибләшләр билән айрим - айрим һалда өмүрлүк қамақ җазасидин тартип, аз дегәндә 15 йиллиққичә қамақ җазалириға һөкүм қилинған иди. ялқун улуғйол уйғурларниң һәр саһәдики затлири арисидин талланған бу кишиләр учриған еғир җазаларниң уйғурлар учраватқан наһәқ, муҗимәл әйибләшләрниң намайәндиси болалайдиғанлиқини билдүрди.

Доклатта дейилишичә, уйғур елида йолға қоюлған бу кәң көләмлик тутқун вә узун муддәтлик қамақ җазалириниң көпийип кетиши аилиләргә, җәмийәткә наһайити зор роһий бесим, иқтисадий бесим вә җәмийәтниң давалғушини кәлтүрүп чиқарған. Униң үстигә бундақ җазалар яшлардин тартип яшанғанларғичә болған охшимиған яш гуруппилирида охшаш болғанлиқтин, тутуп туруш сияситини мәлум яш гуруппилириға қаритилған дегән қарашниму бикар қилған.

Ялқун улуғйолниң дейишичә, уйғур районидики әдлийә системисидики очуқ-ашкара болмаслиқ, адил сот тәртипи болмаслиқ, кичик яки муҗмәл әйибләшләрни җинайәтләштүрүш вә униңдин келип чиқиватқан ақивәтләр уйғурларниң күчлүк әндишисини қозғаватқан мәсилә икән. Шуңа улар түрлүк мәнбәләрдин пайдилинип, бу доклатни ихчам қилип тәйярлаш арқилиқ хәлқараниң диққитини қозғашни мәқсәт қилған икән. Улар йәнә алдимиздики күнләрдә бу мәсилә һәққидә йәнә толуқлима доклатларни елан қилидиғанлиқини билдүрди.  

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.