Хитай уйғур елидики сияситиниң нишанини ғайәт зор миқдарда мәбләғ селип, ул әслиһәләр қурулушини тәрәққий қилдурушқа қаратқан

Мухбиримиз әркин
2022-03-24
Share
Хитай уйғур елидики сияситиниң нишанини ғайәт зор миқдарда мәбләғ селип, ул әслиһәләр қурулушини тәрәққий қилдурушқа қаратқан Уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари ма шиңрүй аптоном районлуқ дөләт бихәтәрлик тармиқиниң алдинқи сепидики сиясий вә қанун сақчилирини зиярәт қилди. 2022-Йили 15-март.
news.ts.cn

Хитай һөкүмити 2017-йили уйғур елида башланған чоң тутқунда уйғурларға қарита һәр қайси җәһәтләрдин кәң көләмлик тазилаш елип берип, бәш йилдин кейин узиниң бу райондики бастурушни нишан қилған муқимлиқ сияситиниң нишанини иқтисадий тәрәққиатқа қаритишқа башлиған. Хитай таратқулириниң ашкарлишичә, хитай һөкүмити районниң ишләпчиқириш вә ул әслиһәрләр қурулушиға ғайәт зор миқтарда мәбләғ аҗритип, райондики 12 дин артуқ шәһәрдә йеңи қурулуш түрлирини башлиған яки тохтап қалған қурулуш түрлирини қайта әслигә кәлтүргән.

“шинҗаң гезити” ниң өткән һәптә бәргән хәвиридә, ғайәт зор миқтардики бу ул ‍әслиһәләр программисиниң 4467 хил қурулуш түригә четилидиғанлиқи, униңға 1 терллийон 750 милярд йүән, йәни 275 милярд доллар мәбләғ селинидиғанлиқини билдүргән. Хәвәрдә ейтилишичә, буниң ичидә мәбләғ соммиси бир милярд йүәндин 5 милярд йүәнгичә болған қурулуш түрлири 103, бәш милярд йүәндин көп болған қурулуш түрлири 27 болуп, 4467 хил қурулуш түриниң 55 пирсәнти уйғур елиниң җәнубида икән.

Хоңкоңдики “җәнубий хитай әтигәнлик почтиси” гезитиниң ейтишичә, хитайниң мәзкур ул әслиһәләр қурулуши, йәни униң райондики муқимлиқни асасий нишан қилиштин иқтисадий тәрәққиятқа өтүши, хитайниң 5 йиллиқ бастуруштин кейин униңдики хатирҗәмлик туйғуси вә өзигә болған ишәнчисиниң ашқанлиқини көрситидикән. Лекин бәзи ғәрблик мутәхәссисләр, хитайниң бу хил қурулушлар арқилиқ өзиниң ирқий қирғинчилиқ сияситини пәрдазләватқанлиқини билдүрди.

Америкадики “комунизим қурбанлири хатирә фонди” ниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси, атақлиқ уйғуршунас адриян зенз 23-март бу қурулушниң уйғурларға болған тәсири һәққидә тохтилип мундақ диди: “хитай уйғурға қарита елип берилған, һәм һазирму давамлаштуриватқан вәһшиликлириниң испатлинишини техиму қийинлаштурмақта. У өзиниң давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқ сияситини пәрдазлаш арқилиқ уни техиму мурәккәпләштүриватқан болуп, буниң өзи уйғурларниң вәзийити үчүн йошурун хәвп һәм бир мәсилә.”

Адриян зензниң ейтишичә, бу қурулуш хитайниң узун муддәтлик истиратегийәсигә хизмәт қилидиған болуп, лагир, түрмиләрдики тутқунлар вә мәҗбурий әмгәк әһвалида һечқандақ өзгириш елип кәлмәйдикән. Адриян зенз: “бәлким, мәзкур ул әслиһәләр қурулуши лагер сиртидики уйғурларға бәзи мәнпәәтләрни йәткүзүши мумкин. Бирақ мәҗбурий әмгәк вәзийитидикиләргә пайдилиқ әмәс. Әлвәттә, давамлиқ лагер вә түрмиләрдә йетиватқанлар техиму изтирап чекип буниңдин мәнпәәтлинәлмәйду. Қисқиси, бу қурулуш уйғурларға анчә пайда елип кәлмәйду. У пәқәт хитайниң узун муддәтлик истиратегийәсигә хизмәт қилиду,” дәп көрсәтти.

Хитайниң райондики мәзкур ул әслиһәрләр қурулуши хитай компартийәси сиясий бюросиниң даими әзаси, мәмликәтлик сияси кеңәшиниң рәиси ваң яң ‍өткән һәптә уйғур диярида зиярәттә болуп, үрүмчи, хотән, қәшқәр қатарлиқ җайларни көздин кәчүргән бир вақитта башланған. Ваң яң бу йәрдә қилған сөзидә: “шинҗаң мисли көрүлмигән тәрәққият пурситигә еришиватиду. У чоқум иҗтимаий муқимлиқ вә яхши сиясәттин ибарәт мустәһкәм асасқа тайинип, районниң орни вә мол байлиқ әвзәлликидин пайдилиниши керәк,” дегән. Ваң яңниң зиярити хитай һөкүмити б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мешил бачелетниң бу йил 5-айда уйғур елини зиярәт қилишиға йол қоюп арқидинла елип берилған.

Бәзи уйғур анализчилириниң ейтишичә, ваң яңниң зиярити, шундақла хитайниң районда зор көләмлик ул әслиһәләр қурулуш түрлирини башлиши, униң райондики бастуруш сияситиниң нишанини өзгәргәнликини ипадиләйдикән.

Түркийәдә турушлиқ вәзийәт анализчиси, “хтай вә униң дөләт бихәтәрлик сиясәтлири, йәр шари риқабәт истиратегийәлири” намлиқ китапниң аптори мәмәт тохти атавуллаһ 23-март зияритимизни қобул қилип, “уйғурларни бастуруш арқилиқ районда муқимлиққа ериштуқ” дәп қариған хитайниң, әмди нишанини иқтисадий тәрәққиятқа қаратқанлиқини билдүрди.

Мәмәт тохти атавулланиң ейтишичә, әмәлийәттә бу қурулуш хитай һөкүмитиниң 2017-йилдин башлиған уйғур елини омумиййүзлүк хитайлаштуруш һәркитигә хизмәт қилидикән. У, районға селинған пүтүн мәбләғләрниң өзи билән биргә хитай көчмәнлириниму тәң елип кәлгәнликини билдүрди. Униң ейтишичә, бу қурулуш хитайниң йеқинқи 5 йилдин бери уйғурларни бастуруш арқилиқ еришкән аталмиш нәтиҗилирини техиму мустәһкәмләйдикән.

“җәнубий хитай әтигәнлик почтиси” ниң хәвиридә, хитайниң бихәтәрлик иқтисади тәрәққиятниң асаси, дәп қарайдиғанлиқи, чен чүәнгониң ‍өткән 5 йил җәрянида бихәтәрлик асасини турғузғанлиқи, әмди ма шиңруйниң бу асаста зор көләмлик қурулуш түрлирини башлиғанлиқи тәкитләнгән. Әмма буниң үчүн уйғурларниң бәдәл төлигәнлики тилға елинмиған. Доктор адриян зензниң ейтишичә, районда қаттиқ бастуруш дәври ахирлишип, районниң вәзийитидә қисмән юмшаш көрүлсиму, бирақ узун муддәтлик иҗтимаий контроллиқ вә ассмилатсийә давамлишидикән. Адриян зенз мундақ дәйду: “бу сиясәт хитайниң йеңи истиратегийәсиниң бир парчиси икәнликини испатлайду, шундақла йәнә бу күткинимиздәк районниң йеңи партийә секритариға чиқиш йоли берилгәнликини испатлайду. Райондики бастурушниң әң қаттиқ вә җиддий дәври ахирлашқандәк қилиду. Шуңа мән бәлким җәмийәттә бир аз юмшашларниң болидиғанлиқиға ишинимән. Әлвәттә (хитайниң) мәвҗут сиясити давамлишиду. Бирақ бу кәң көләмлик қаттиқ тутқун қилиштин узун муддәтлик иҗтимаий контроллиқ, ассимилайсийә вә нупус контроллиқиға өткәнликини көрситиду.”

Хитай таратқулириниң хәвәрлиридә, бу ул әслиһәрләр программисиниң конкирет қайси түрләрни өз ичигә алидиғанлиқи тилға елинмиған болсиму, лекин хитайниң пиланиниң шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәнини җәнубтики районларға кеңәйтиш, шәһәрлишишни алға сүрүп, районни пахта тоқумичилиқ, деһқанчилиқ, бақмичилиқ, бағвәнчилик, пишшиқлап ишләш, юқури техникалиқ мәһсулатлар базиси вә саяһәт мәнзили қилип, “бир бәлбағ бир йол” қурулушиниң муһим түгүни қилишни пиланлаватқанлиқи мәлум.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт