Рошән аббас: "дуня җамаәтчилики уйғур балилирини қутқузуп қелиш үчүн кәскин тәдбир қоллиниши керәк!"

Мухбиримиз ирадә
2021-08-23
Share
"уйғур һәрикити тәшкилати" ниң директори рошән аббас уйғур җәмийити дуч келиватқан нөвәттики вәзийәт һәққидә мәлумат бәрмәктә. 2021-Йили июл, вашингтон.
Photo: RFA

Америкадики "уйғур һәрикити" тәшкилатиниң башлиқи рошән аббас ханим америка җорҗи товн университетиниң "хәлқара мәсилиләр" жорнилида хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқи һәққидә бир парчә мақалә елан қилди. Мақалидә бу қирғинчилиқ хитай һөкүмитиниң уйғур балилириға қаратқан сиясәтлири арқилиқ йорутуп берилгән. Униңда мундақ дийилгән:

"хитай һөкүмити өзи қол қойған ‹балилар һоқуқи әһдинамиси' (CRC) ға очуқ-ашкара хилаплиқ қилди, бу сәвәбтин хәлқара җәмийәтниң буни сүрүштүрүш мәҗбурийити бар. Аилиләрни парчилаш вә балиларни дөләт қармиқидики йетимханиларға орунлаштуруш уйғур хәлқи билән мунасивәтлик болғанлиқтин миллий кәмситишни тәшкил қилиду. Хитай һөкүмитиниң уйғур балилириға тутқан муамилиси ‹балилар һоқуқи әһдинамиси' ниң һәм техникалиқ тәрәплири һәм роһиға хилаптур."

Рошән аббас ханим мақалисидә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқиға қарши хәлқара җәмийәт бир қисим чәклик һәрикәтләрни қолланған болсиму, әмма ирқий қирғинчилиқ омумий җәһәттин йетәрлик бир тәрәп қилинмиғанлиқини, болупму бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) ға охшаш хитайниң һәрикитигә тақабил туруш мәсулийити болған бир қисим хәлқаралиқ органларниңму мәсулийитини йетәрлик һалда иҗра қилмиғанлиқини билдүргән. Биз бу мақалиниң аптори рошән аббас ханимни зиярәт қилдуқ. У радийомизға қилған сөзидә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан ирқий қирғинчилиқи "хәлқара ирқий қирғинчилиқ әһдинамиси", "хәлқара қоғдаш мәсулийити" вә "рим низамнамиси" қатарлиқ хәлқаралиқ келишимләргә хилап болғандин сирт йәнә, хитайниң уйғурларға қилған зиянкәшликлириниң "хәлқара балилар һоқуқи әһдинамиси" ғиму хилап, дәп тәкитлиди.

Мақалида мунулар баян қилинған: "‹ирқий қирғинчилиқ әһдинамиси' билән ‹балилар һоқуқи әһдинамиси' зич мунасивәтлик. Зиянкәшликкә учриғучилар топидики балиларни башқа етник вә мәдәнийәт топлириға мәҗбурий йөткәш ирқий қирғинчилиқни шәкилләндүриду. Охшашла йәнә ата-анилар вә җәмийәтниң өз пәрзәнтлирини беқиш вә тәрбийәләш һоқуқи ‹хәлқара балилар һоқуқи әһдинамиси' ниң 5-маддисидики бәлгилимә бойичә етирап қилинған. Бирақ ата-аниси яки лагерда яки түрмидә йетиватқан уйғур балилири аилилиридин мәҗбури һалда айриветилди, йүзмиңлиған уйғур балилири миллий вә диний кимликидин узақлаштуруш вә җ к п ни мәдһийиләш үчүн селинған дөләт қармиқидики дарилтамларға мәҗбурий апирилип тәрбийәләнмәктә."

Рошән аббас ханим сөзидә хитай һөкүмитиниң аз дегәндә "хәлқара балилар һоқуқи әһдинамиси" дики 5 маддиға хилаплиқ қилғанлиқини, шуңа мунасивәтлик органларниң һәрикәткә өтүши керәкликини билдүрди.

Рошән ханим мақалисидә хитай һөкүмитиниң уйғур балилирини ятақлиқ мәктәпләргә йәрләштүрүшиниң икки хил сәвәби барлиқини әскәртип буниң биринчиси, бу балиларниң ата-анилири лагерларға тутқун қилинғанлиқтин уларниң балилирини йәрләштүридиған әслиһәгә еһтияҗ пәйда болғанлиқи, иккинчиси болса, бу балиларни кичикидин хитай тили, мәдәнийити вә компартийәгә садиқ қилип йетиштүрүдиған "өзгәртип ясаш" қурулушиниң еһтияҗи икәнликини билдүргән. У мақалидә "уйғур балилирини ата-анилиридин айрип ятақлиқ мәктәпләргә мәҗбурий йиғивелиш вә хитай тили вә мәдәнийити бойичә тәрбийәләш уйғур ата-аниларни лагерларға йиғивелишниң һәқиқий мәқситини ашкарилап бәрмәктә," дәп тәкитлигән.

Рошән ханим мақалисидә уйғур балилирини ата-анилиридин айриветишниң уларға елип келидиған зийини вә уйғур миллитиниң келәчикигә пәйда қилидиған тәһдитиниму шәрһиләп төвәндикиләрни баян қилған:

"хитай һөкүмити уйғур аилилирини мәҗбурий айриветишниң җаза әмәсликини оттуриға қойсиму, әмма бу хил айриш балиларниң йетилишигә зиянлиқ ақивәтләрни кәлтүрүп чиқириду, чүнки мәҗбурий айриветилгән балиларни тәшвиш вә роһий муқимсизлиққа дучар болиду. Бу әвладларниң зәхимлинишни кәлтүрүп чиқириду вә кәлгүси әвладларғиму бузғунчилиқ елип келиду. Нөвәттә уйғур яшлириниң кимлики кишини чөчүтидиған сүрәттә тартивелинмақта."

Рошән ханимниң ейитишичә, балиларни ата-анилиридин мәҗбурий айриш, балиларни ата-анисиниң диний етиқадий сәвәблик кәмситиш вә балиларниң пикир, сөз әркинликини чәкләш, йәни уйғур балилирини ана тилида сөзләштин чәкләш қатарлиқларниң һәммиси айрим-айрим һалда ‹балилар һоқуқи әһдинамиси' ниң 2-, 13-вә 14-маддилириға хилап болуп, улар һәммиси уйғур балилириниң саламәтлики вә бәхт-саадитигә көрүнәрлик тәсир көрситидикән. Чүнки улар мәдәнийәт кимликини ипадиләштин, аилиси вә җәмийәт билән алақә қилиштин чәклинидиған болғачқа, уларниң кәлгүсини таллаш иқтидари йоқ дейәрлик икән.

Рошән аббас ханим мақалиси ахирида уйғур елидики бу қирғинчилиқни тохтитишта хәлқара җәмийәтниң арилишиши вә хитайға җаза тәдбирлири, таможна беҗи қатарлиқлар билән бесим ишлитишиниң йәнила интайин муһимлиқини тәкитлигән. У мақалисидә байден һөкүмитигә чақириқ қилип: "байден һөкүмити ирқий қирғинчилиқ билән шуғуллиниватқан һакимийәтниң аччиқини кәлтүрүп қоюштин һәзәр әйлимәсилики керәк. Хитайниң ‹балилар һоқуқи әһдинамиси' гә әмәл қилалмаслиқи бу вәһшийликниң америка билән хитай оттурисидики һәр қандақ сөһбәттә мәркәзлик гәвдилиниши керәкликидин дерәк бериду. Һазирға қәдәр, гәрчә 140 дөләт ‹балилар һоқуқи әһдинамиси' ға имза қойған болсиму, хәлқара җәмийәтниң гәрчә уни қоғдаш мәсулийити болсиму, бирақ улар уйғур балилирини қоғдаш үчүн йетәрлик һәрикәт қилалмиди," дәп язған.

Рошән аббас ханим ахирида дуня җамаәтчиликини уйғур балилирини қутқузуп қелиш үчүн йәниму кәскин вә йәниму конкирет тәдбирләрни елишқа чақирди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт