Uyghur élini ziyaret qilghan ereb zhurnalist: "Uyghur éli ghayet zor üsti ochuq türme iken" (1)

Muxbirimiz irade
2019-09-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Iyordaniyelik muxbir nihad jariri xanim Uyghur élide Uyghur bowayni ziyaret qilghan körünüshi. 2019-Yili iyul.
Iyordaniyelik muxbir nihad jariri xanim Uyghur élide Uyghur bowayni ziyaret qilghan körünüshi. 2019-Yili iyul.
Nihad Jariri xanim teminligen

Yéqinda tiwittir qatarliq ijtima'iy tor betlerde nihad jariri isimlik ereb zhurnalistning Uyghur élide qilghan ziyaretliri asasidiki widiyosi tarqaldi. Biz bu widiyogha asasen nihad xanim bilen alaqileshtuq. U bizning ziyaret telipimizni xushalliq bilen qobul qilip, rayonda körgenlirini biz bilen hetta pütün dunya bilen ortaqlishishini arzu qilidighanliqini bildürdi. Nihad jariri xanim Uyghur élide bu yil 7-ayning 8-künidin 28-künigiche ziyarette bolghan.

Nihad xanimning bizge bildürüshiche, u Uyghur élide yüz bériwatqanlar heqqide oxshimighan her türlük xewerlerni anglighandin kéyin rayon'gha bérip, öz közi bilen boluwatqanlarni körüp kélishni qarar qilghan we u yerge musteqil sayahetchi süpitide bérip, ürümchi, turpan we qeshqerge barghan. U ziyaritining birinchi küni heqqide toxtilip, buning rayon'gha tunji qétim kelgen bir kishi üchün élip éytqanda kishining közini boyaydighan tolimu xeterlik 24 sa'et ikenlikini éytti: u mundaq dédi: "Men ürümchige yétip kelgen birinchi künüm, yeni deslepki 24 sa'et men üchün tolimu ejeblinerlik boldi. Chünki ürümchide hemme nerse shunchilik normal körünetti. Peqet ürümchila emes, qeshqer we turpanmu shundaq. Hemme nerse shunchilik normal idi. Kochilarda ademler usul oynawatqan, hemme adem shunchilik xushal idi. Yollar nahayiti kengtasha we ademler tolimu güzel kiyiniwalghan bolup, men xewerlerde körgen-anglighan nersilerdin esermu yoq idi. Men hetta 'bu yerge xata kélip qaldimmu yaki manga anglitilghan nersilerning bashqiche bir teripi barmidi' dep shübhilendim. Biraq, 24 sa'ettin kéyin yeni men qachan kishilerdin meschitning qeyerdilikini sorighandin bashlap, hemme nerse özgerdi. Heqiqet su yüzige chiqishqa bashlidi. Mana shundila men bu ademlerning qandaq kün körüwatqanliqini körüp yettim. Ularning ünsiz halda azab chékiwatqanliqini chüshendim"

Nihad xanimning éytishiche, u kochida kétiwatqan ademlerdin meschitning qeyerdilikini sorishighila ular shundaq jiddiyliship kétidiken. Kishiler hetta meschitning qeyerdilikini dep bérishqimu jür'et qilalmaydiken. Bir ayal qol ishariti bilen uninggha: "Bu yerde meschit yoq, namaz qilishqa bolmaydu," dégenni ipade qilghan. Nihad xanimning éytishiche, u körgen meschitler bir bolsa qurulush boluwatidu, dep taqaq bolidiken yaki bir bolsa namaz waqti emes, dep taqaq bolidiken. Emma namaz waqti kelgendimu meschitler aran bir qanche minut ochuq bolidiken. Unchilik qisqa waqitta héchkim meschitke kirip namaz oqushqa ülgürüp bolalmaydiken. Nihad xanim yene mundaq deydu:

"Méni hemmidin bek heyran qaldurghini, bu meschitlerning kirish éghizigha qoyulghan ghayet zor bir üsküne boldi. Bu mashinilar yaki üsküniler adem yüzini perqlendürüsh iqtidarigha ige iken. Men bundaq mashinilarni dunyaning héchqandaq bir yéride, ayrodromlardimu körüp baqmighan. Bu mashinilar awwal sizning yüzingizni resimge tartidiken, andin sizning resimingizni kompyutér sistémisidiki uchurliringiz bilen sélishturup chiqip, sizning qandaq ademlikingizni yeni ichige kirse bolidighan yaki bolmaydighanliqingizni dep béridiken. Derwazidiki saqchilar bu mashina ruxset qilghandin kéyin sizni kirgüzidiken."

Nihad xanimning éytishiche, u ürümchidiki we qeshqerdiki héytgah meschitige kirgende musulmanlarning qa'idisi boyiche bu muqeddes orun'gha hörmet yüzisidin ikki reket namaz oqumaqchi bolghan biraq uning mushundaq eqelliy telipimu ret qilin'ghan. U mundaq deydu:

"Men we méning dostum ikkimiz meschitke kirip, musulmanlarning qa'idisi boyiche meschitke hörmet üchün ikki reket namaz oquyli déduq. Dostum meschittikilerdin biz bu yerde ikki reket namaz oquwalayli, dep soridi. Emma ular gepni anglapla shundaq jiddiyliship ketti we bizge 'biz ruxset bérelmeymiz, hemme yerde kaméra bar', dep kaméralarni isharet qildi. Qeshqerdiki héytgah meschitidimu oxshash ish yüz berdi. Ularmu ikki reket namaz oqushimizgha ruxset qilmidi. Namaz oqughan'gha néme bolatti? rast gepni qilsam, men buningdin bek chöchüp kettim."

Nihad jariri xanim xitay da'irilirining bikardin-bikar etrapta ensizlik peyda qilip, kishilerni qorqutidighanliqini körgen. Uning bayan qilishiche, u qeshqerde qedimi sheher dep yasap qoyulghan sayahet rayonini ziyaret qiliwatqanda nurghun saqchi mashinilirining toxtimay yangritiwatqan signalini anglap, sirtta birer weqe chiqqan bolsa yollar tosulup kétip, saqchi we qutquzush mashiniliri ötüshüp bolalmaywatqan oxshaydu, dep perez qilghan. Emma u sirtqa chiqqanda oylighanliridin esermu yoqlighini körüp heyran bolghan. U etraptikilerdin néme bolghanliqi sorighan. Etraptikiler uninggha buning saqchilarning kündilik ishi ikenlikini, saqchilarning künde bir qanche nöwet mushundaq qilip "Rezil küchler" ni qorqutup turidighanliqini éytip bergen. Nihad xanimni heyran qaldurghan yene bir muhim nerse bolsa héchkimning ruxset xéti bolmay turup, bir yerdin bir yerge baralmaydighanliqi bolghan. U bu heqte mundaq deydu:

"Méni heyran qaldurghan yene bir ish qeshqer shehirige yérim sa'etmu kelmeydighan konasheher nahiyeside yüz berdi. Men bir Uyghur terjiman bilen alaqileshken idim. U konasheher nahiyeside turidiken. Men uning bilen uchrashmaqchi bolghanda u manga özining yerlik orunlardin ruxset alalmighachqa qeshqerge baralmaydighanliqini éytip 'xalisingiz siz bu yerge kéling, men sizge nahiyerimizdiki sayahet orunlirini körsitey', dédi. Shuning bilen men u yerge bérishqa mejbur boldum. Nahiyening kirish éghizida hemme adem aptomobildin chüshüp tekshürüshtin ötidiken. Men u yerde xuddi meschitlerning derwazisigha qoyulghan'gha oxshash yüz sikanirlaydighan yoghan mashinilarni kördüm. Men bilen bille öchirette turuwatqan ikki neper Uyghurning qollirida bir parche xet bar iken, uni saqchigha körsetti. Andin saqchilar ularni sikanirlap andin ruxset qildi. Saqchilar méning bu yerge néme üchün kelgenlikimni, kim bilen körüshidighanliqimni bek inchikilep soridi. Ular méning kirishimge yol qoyghandin kéyin men yene taksigha olturup axiri chüshlük tamaq waqti bolghanda u bala bilen uchrashtim. Ikkimiz bir ashxanigha kirip tamaq yep turushimizgha yeni aridin bir sa'et ötmey turupla 6 neper saqchi yétip keldi. Ular u balining téléfonini élip tekshürdi. Ikkimizning ündidardiki yézishqan geplirimizni oqudi. Buni körüp hang-tang qaldim. Ular méning pasportumni tekshürgendin kéyin méni qeshqerge qayturuwétishni qarar qilghanliqini éytti. Men ulargha bu yerdiki bir sayahet rayonini ziyaret qilmaqchi bolghanliqini éytsammu, ular u yerning taqaqliqini ilgiri sürdi. Amalsiz maqul boldum. Ular méni bir taksigha sélip qoydi. Emma, méni heyran qaldurghini, sirttin taksigha oxshaydighan bu aptomobilning ichige kirsingiz uning taksi emeslikini bayqaysiz. Uningda taksimétir yoq, karta sürkep pul töleydighan üsküne yoq, yaki bashqa taksilardek ichide kaméramu yoq. Chünki u yerde taksilarda az dégende 2-3 kaméra bolidiken. Shopurning kimliki ésiqliq emes, shopur hetta héchqandaq tekshürüsh békitidimu toxtimay mashinini uchqandek heydep méni méhmanxanamgha ekélip qoydi. Mana bu weqedin kéyin men pütkül Uyghur rayonining emeliyette üsti ochuq türme ikenlikini chongqur tonup yettim. Chünki ürümchidiki terjimanmu yol xéti alalmay ürümchidin chiqalmighan idi. Men 3 hepte jeryanida shuni hés qildimki, biz bu yerde yighiwélish lagérlirining mewjutluqini bilimiz. Emma bu yerde mana mushu lagérlarnimu öz ichige alghan ghayet zor bir türme bar iken we u türmining ismi shinjang Uyghur aptonom rayoni iken."

Yuqirida siler ereb zhurnalist nihad jariri xanimning rayondiki ziyaritide körgenlirini anglidinglar, kéyinki anglitishimizda ziyaret heqqide dawamliq melumat bérimiz.

Pikirler (0)
Share
Toluq bet