Uyghurlar yuqum qamali seweblik iqtisadiy we turmush krizisigha yüzlenmekte

Muxbirimiz gülchéhre
2022.09.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Uyghurlar yuqum qamali seweblik iqtisadiy we turmush krizisigha yüzlenmekte Uyghur diyaridiki yuqumni bahane qilip qamal qilishta ahalilerning ishiklirini sim we tömür qozuq bilen sirtidin taqighan körünüsh. 2022-Yili séntebir.
Social Media

Ijtima'iy taratqularning wasitisi arqiliq ghulja xelqining ikki aygha yéqinlashqan koruna yuqumi qamalida achliq we saghlamliq krizisigha duchar bolghanliqidek paji'eler ashkarilinip zor inkas qozghidi.

Yéqinqi künlerde yene bu xil qamalning ürümchi, turpan, korla qatarliq jaylardimu bir aydin artuq dawam qiliwatqanliqi melum bolmaqta. Ijtima'iy taratqulardiki hembehir widiyoliridin qarighanda, yazliq we küzlük yighin peytide dawam qilghan bu qamalning, yaz we küzlük yighin peytide omumyüzlük öylirige nezerbend qilin'ghan déhqan, charwichi we tijaretchilerge éghir ziyan salmaqtiken.

Tik-toktin tarqilip chet'ellerdiki Uyghurlar qolliniwatqan ijtima'iy taratqularda keng kölemde hembehirliniwatqan munasiwetlik sinliq inkaslarning beziliride, charwichilar özliri ach qalghandin sirt mal-charwilirigha yem xeshek yoq éghir ziyan boluwatqanliqi, tunglap sütlerni sétip chiqirishqa amal yoq töküshke mejbur boluwatqanliqi, étizlarda ashliq, tawuz-qoghunlarning, baghlarda her xil méwilerning shaxlirida qurup yaki sésip tökme boluwatqanliqidek échinishliq ehwalning omumyüzlük hadise ikenliki ipadilinidu.

Chet'ellerdiki Uyghurlarning ijtima'iy taratqulardiki hembehirligen tik-tok widiyolirida waqtida sugharmighan, waqtida yighiwélishqa ülgürmigenliktin shéxida sésip tökme boluwatqan méwe-chéwiler, ölüp kétiwatqan mal-charwilarning ehwali namayan bolidu. Bulardin bashqa yene yollarning tosulushi seweblik yéza igilik we charwichiliq tijariti toxtap, mislisiz ziyan tartiwatqan Uyghurlarning “Isit! isit!”, “Emdi qandaq qilimen ?!” dégen qayghuluq körünüshlirinimu körüsh mumkin.

Bu sin körünüshliride yene bir yildin buyan japaliq emgiki, éghir qerz ösümliri bedilige yaratqan déhqanchiliq we baghwenchilik mehsulatliridin hosul alalmighanliqining déhqan-charwichilarning a'ile iqtisadini weyran qilghanliqi, ularning pütmes-tügimes qerzge boghulidighanliqigha bolghan endishilirimu ipadilinidu.

Isimsiz tarqalghan yene bir sin körünüshide qerz élip meblegh sélip, bir yil emgek qilip yétishtürgen déhqanchiliq mehsulatlirini, köktatlirini, méwe-chéwilirinimu yighalmay, bihude sésip ketkenlikidin chidimighan déhqanlarning échinip yighlap kétiwatqanliqidek ehwallarmu ipadilen'gen.

Xitayda qollinidighan ijtima'iy taratqular arqiliq tarqitiliwatqan bu uchur we widiyolarning sani bir nechche yüzge yétidu.

Gerche bu xil widiyolarning qeyerdin, kimler teripidin tarqitiliwatqanliqi delillenmigen bolsimu, emma bularning hemmisining Uyghurlargha a'it ikenliki éniq. Bularning beziliridiki sözligüchilerning shéwiliridin yalghuz ghulja emes belki turpan, aqsu, korla qatarliq jenubtiki jaylardiki Uyghurlargha a'it inkaslar ikenliki melum.

Lagérda ach qoyulushtek qiyin-qistaqlarni béshidin kechürgen, hazir gollandiyede turuwatqan lagér shahiti ömer bék'ali özi tughulup chong bolghan turpanni misalgha élip, waqtida teklirini yighip üzümlirini chünjilerge asalmasliqning turpandiki déhqanlar üchün a'ilisining pütün bir yilliq hayatliq kapalitidin ayrilghanliqidin dérek béripla qalmay, ularning yene pütmes tügimes qerzge boghulidighanliqini körsitip béridighanliqini bildürdi.

Gerche dunya sehiye krizisi süpitide meydan'gha kelgen koruna yuqumini kontrol qilishta zörür tedbirlerni élish muhim bolghan bolsimu, lékin wirusning her türlük zerbisige taqabil turush iqtidari töwen namrat rayonlar we yéza-kentlerde derijidin tashqiri qattiq qamal qilish xelqning yémeklik bixeterliki we turmushigha éghir tehdit élip kélishi mumkin.

Emma pütün dunyada, bu koruna wirusigha qarshi chiqirilghan waksinilar tesirini körsitip, bu wirus insanlarning hayatigha ilgirikidek wehime peyda qilalmaydighan, hemmining hayati tedrijiy normallishiwatqan peytte, xitay da'irilirining “Wirusni nölge chüshürüsh” sho'ari astida Uyghurlargha qarita bu xil qattiq qamal tedbirlirini hessilep chingitishining meqsiti guman peyda qilmaqta.

Ömer ependi xitay hökümiti Uyghur élide yürgüzüwatqan bu qamalda, ammigha yémeklik we kéreklik buyumlarni yetküzüp bérishni yolgha qoyghanliqini élan qilip kelgen bolsimu, emma da'irilerning bu mulazimette qesten Uyghurlargha irqiy ayrimichiliq qilip, xitaylarni teminligenlikini bildürdi.

Ömer bék'alining éytishiche, da'irilerning yene Uyghurlargha bolsa hetta i'ane qilin'ghan qutquzush yémekliklirinimu pulgha sétip, hetta qestenlik bilen ach qoyuwatqanliqidek ehwallarning ashkarilinishining xitayning wirus bahaniside sün'iy acharchiliq peyda qilghanliqini körsitidiken.

Dunya Uyghur qurultiyi qatarliq Uyghur teshkilatliri we birqisim Uyghur pa'aliyetchiliri xitay hökümitining Uyghur diyarida dawam qiliwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitini yenimu ilgiriligen halda yuqiri pellige kötürüsh üchün yuqumni bahane qilip, “Ach qoyush” charisi qollan'ghanliqini dep küchlük tenqid qilip kelmekte. Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa buni oxshashla xitayning “Irqiy qirghinchiliqining birqismi” dep atighanidi.

Melum bolushiche, dawam qiliwatqan karantin seweblik bu yil xitayda jümlidin Uyghur rayonida, asasiy ozuq-tülük mehsulatliri we kömürning bahasi hessilep örligen. Bundaq ehwal astida turmush kapaliti we yilliq ozuq-tüliki pütünley özi térighan bughday, qonaq qatarliq danliq ashliq, köktat we méwe-chéwe mehsulatliri, paxta, mal-charwidin kélidighan Uyghur déhqan-charwichilirining özlirini teminliyeligüdek intayin cheklik iqtisadiy kirimdinmu ayrilip qélishi bilen, aldimizda yétip kéliwatqan qish künlirining ular üchün yenimu ghurbetlik bolidighanliqi jezimleshtürülmekte.

Kanadadiki Uyghur közetküchilerdin, kanada “Uyghur heqlirini qoghdash qurulushi” ning diréktori memet toxtining qarishiche, mutleq köp qismi yéza-kentlerde yashawatqan, künini aran éliwatqan déhqan-charwichilarning uchraydighan koruna wirusi bahanisidiki bu xil qattiq qamal qilishning jismaniy, rohiy we iqtisadiy zerbisi éghir bolidu. Belki mezkur weyran qilish xaraktérlik bu xiris uzaqqa sozulushi mumkin iken.

Memet toxti ependining éytishiche, yene, Uyghurlarning déhqanchiliq, baghwenchilik, baqmichiliq we shexsiy igiliki xitayning mushu xildiki qamal tedbirining zerbisige uchrap weyran qilin'ghandin kéyin, ular qul ornida xitay zawut-fabrikilirigha, karxanilirigha ishleshke mejbur bolushi mumkin.

U, Uyghurlar yüzliniwatqan bu xirislarni b d t we bashqa kishilik hoquq organliri, hökümet hem munasiwetlik organlarning birliship jiddiy hel qilishining zörürlükini ilgiri sürdi.

Tik-tok arqiliq dawamliq tarqiliwatqan inkaslardin melumki, Uyghur diyarida hawaning sowushi bilen qishning ghémi bashlan'ghan. Tik-tok we bashqa ijtima'iy alaqe wasitiliridiki uchurlar Uyghur xelqining ozuq-tülük yétishmeslikni qandaq yéngish, qishni qandaq chiqirishtek jiddiy mesililerning hel bolush éhtiyajini we naraziliqini her xil xeterlerge qarimay dunya jama'etchilikige anglitishqa tewekkül qiliwatqanliqini körsitip bermekte.

Halbuki, xitayning axbarat wasitilirining xewerliride, heddidin ashqan we uzun'gha sozulghan karantin tertipining qachan bikar qilinidighanliqi heqqide éniq melumat yoq. Emma pewqul'adde halet hemde karantin tertipige qet'iy ri'aye qilish lazimliqi dawamliq tekitlenmekte. Lékin, karantin tedbirining qachan'ghiche dawam qilidighanliqi namelum.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.