«Уйғур районидики хәвп-хәтәр немә» намлиқ муһакимә йиғинида әркинлик вә һәқ-адаләтни қоғдаш чақириқ қилинди

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2020-05-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Җәнубий калифорнийә университетиниң зумберге бинаси.
Җәнубий калифорнийә университетиниң зумберге бинаси.
wikipedia.org

Мәлум болушичә, уйғур районида еғирлишип кетиватқан сиясий зулум вә хитайниң нөвәттики сиясити ахбарат васитилириниңла әмәс, бәлки хитай мәсилилирини тәтқиқат обйекти қилған оқутуш вә тәтқиқат орунлириниңму көңүл бөлидиған темисиға айланмақта. Җәнубий калифорнийә университети хитай тәтқиқат институти бу йил 5-айниң 9-күни «уйғур районидики хәвп-хәтәр немә» дегән темида илмий муһакимә йиғини өткүзгән болуп, йиғинда уйғурларниң етиқади, хитай һөкүмитиниң бу райондики сиясити вә уйғур районида елип бериватқан мәдәнийәт қирғинчилиқи асаслиқ муһакимә темиси қилинған. Андин дуня әллири, кишилик һоқуқ тәшкилатлири, болупму америкадики мәктәпләр, оқутқучи-оқуғучиларға һәқ-адаләт вә әркинликни қоғдашта башламчи болуш чақириқ қилинған.

Биз бу муһакимә йиғини һәққидә тәпсилий мәлумат елиш үчүн җәнубий калифорнийә университети хитай тәтқиқат институтиниң башлиқи вә бу паалийәтни тәшкиллигүчи кләй дуб әпәнди билән бу йиғинда уйғурларниң вәкили сүпитидә сөзгә чиққан лос анҗилес һелин бернистин толуқ оттура мәктипиниң мудир ярдәмчиси нурниса қурбан ханимни зиярәт қилдуқ.

Кләй әпәнди бу паалийәтни өткүзүштики сәвәб вә мәқситини чүшәндүрүп, мундақ деди: «биринчидин, шинҗаң наһайити чоң район болуп, хитайниң алтидин бир қисмини игиләйду. Йәнә келип у сәккиз дөләт билән чегралинидиған, иқтисад вә истратегийә җәһәттин интайин муһим район. Шуңа у хитайниң ташқи сияситидә муһим орун тутиду. Хитайлар бу райондики милләтләрниң өзигә хас алаһидиликини өзигә тәһдит һесаблап, уни кичиклитиш яки йоқ қилишқа урунмақта, уларға болған назарәтни күчәйтмәктә, биз әлвәттә бир милйондин артуқ адәмниң тутуп турулуватқанлиқини билимиз, у ишқа көңүл бөлимиз. Иккинчидин, уйғур районида йүз бериватқан ишлар, уларниң мәдәнийитигә һуҗум қилишлар пүткүл дуня үчүнму еғир мәсилидур; хитай халиғанчә адәм тутмаслиқ дегәндәк ишлар үстидә хәлқара әһдинамиләргә қол қойған, шундақла асасий қанунида мәдәнийәтниң көп хиллиқи, диний әркинлик вә пикир әркинликини қоғдаймиз дәп вәдә бәргән, әмма улар бузулди. Биз бу паалийәттә шу мәсилини муһакимә қилмақчи болдуқ.»

Нурниса ханимниң ейтишичә, бу муһакимә йиғини 5-айниң 9-күни чүштин бурун саәт 9 дин 12 гичә вебинар арқилиқ ечилған болуп, 200 дәк киши бирла вақитта йиғиндики сөһбәткә иштирак қилған. Йиғинида уйғур районида болуватқан ишлар, униң тарихий арқа көрүнүши вә сиясий арқа көрүнүши муһакимә қилинған.

Мәктәп тор бетиниң тонуштурушиға қариғанда, бу муһакимә йиғиниға уйғур кишилик һоқуқ қурулуши үчүн хизмәт қиливатқан тәтқиқатчи әлис андерсон (назакәт) вә помона институти инсаншунаслиқ бөлүминиң башлиқи профессор дру гладни әпәнди қатнашқан.

Нурниса ханимниң билдүрүшичә, әлис андерсон бу муһакимә йиғинида өзиниң уйғур дияриға барғанда көргән-билгәнлири билән у йәрдә өгәнгән билими вә тәтқиқат нәтиҗилирини бирләштүрүп, уйғурларниң һазирқи паҗиәлик әһвалини яхши чүшәндүргән. Дру гләд әпәнди болса уйғурларниң тарихини, җүмлидин ислам диниға етиқад қилиш әһвалини, хитай компартийиси һөкүм сүргән 70 йилдин буян уйғур мусулманлириниң мисли көрүлмигән сиясий зулумға, миллий зулумға, диний зулумға учриғанлиқини, 2017-йилдин кейинки лагер мәсилисиниң бу зулумниң техиму еғирлашқанлиқидин дерәк беридиғанлиқини тәпсилий чүшәндүргән.

Уйғурларниң бешиға кәлгән кәлгән ишларниң гуваһчиси сүпитидә бу йиғинда сөзгә чиққан нурниса ханим, бу йиғинға қатнашқанларниң көпинчисиниң оттура мәктәп оқутқучилири, алий мәктәп оқутқучилири вә тәтқиқатчилири икәнликини көздә тутуп, өзиниң вәтәндә қандақ маарипни баштин кәчүргәнлики вә 2017-йилдин кейинки қисмәтлири һәққидә тохталған.

Нурниса ханим йәнә америкада 16 йил ишлигән бир маарипчи болуш сүпити билән америкадики балиларни тәрбийәләш давамида һес қилғанлирини көпчилик билән ортақлашқан һәмдә әркинлик, адаләт, һәққанийәт туйғуси билән тәрбийәләнгән инсанларниң дунядики зулум вә наһәқчилиқларға көкрәк керип чиқишини үмид қилидиғанлиқини билдүргән.

Нурниса ханимниң ейтишичә, бу муһакимә йиғининиң ахирида йиғин қатнашқучилириға 40 минут әтрапида соал сораш вақти берилгән болуп, йиғин кәйпияти наһайити қизғин вә җанлиқ болған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт