Уйғур зиялийлири: “уйғур йәр-җай намлириниң хитайчилаштурулуши, хитайниң уйғурларни милләт сүпитидә йоқитиш сияситиниң бир парчиси”

Мюнхендин ихтиярий мухбиримиз әкрәм тәйярлиди
2024.06.20
zongtang-yoli-1024 Хизмәтчиләр сода кочиси билән зоңтаң йоли кесишидиған коча еғизида коча исми тахтисини алмаштуруватиду. 2024-Йили 30-январ, қумул
Қумул шәһири йиҗу райони юғурулма таратқу мәркизи

18-Июн “кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати” билән “уйғуряр фонди” бирликтә елан қилған уйғурларниң тарихи, мәдәнийити, диниға мунасивәтлик йәр-җай намлириниң өзгәртилишигә даир доклат явропа мәтбуатлириниңму бәлгилик диққитини қозғиди.

19-Июн күни германийәниң “заман” гезити “Хитай даирилири уйғурларниң тарихий йәр намлирини өчүрүватиду” намлиқ хәвәрни, WDR телевизийә қанили “хитай уйғурларниң әнәниви юртлириниң намини йоқитиватиду” намлиқ хәвәрни, “германийә долқунлири” радийоси “хитай шинҗаңдики йеза намлирини зор көләмдә өзгәртиватиду, кишилик һоқуқ тәшкилатлири хитайни уйғурларға мәдәнийәт қирғинчилиқи йүргүзүш билән әйиблимәктә” намлиқ хәвәрни, “фирансийә авази” радийосиму бу һәқтә “Қизил байрақ, иттипақлиқ дегән сөзләр мазар қатарлиқ сөзләрниң орнини игилиди, хитай шинҗаңдики йеза намлирини кәң көләмдә өзгәртип, уйғур мәдәнийитини йоқатмақта” намлиқ хәвәрләрни елан қилди.

Бу хәвәрләрниң һәммисидә, хитайниң уйғурларниң тили, дини, мәдәнийити вә тарихий әнәнилирини вәйран қилип ташлиғанлиқи илгири сүрүлүш билән биргә, хитай һакимийитиниң 2017-йилидин башлапла җаза лагерлирини тәсис қилип, қанчә йүз миңлиған уйғурни қамап, уларниң үстидин еғир бастурушларни елип барғанлиқи баян қилинған, шундақла доклатта исми тилға елинған йезиларниң әсли нами вә хитайчилаштурулған исимлири мисаллар сүпитидә көрситип өтүлгән.

Хитайниң уйғурларниң тарихи, мәдәнийити, диниға мунасивәтлик йәр-җай намлирини өзгәртиватқанлиқи муһаҗирәттики уйғур сиясий затлириниңму диққитини қозғиған. Вакаләтсиз милләтләр тәшкилатиниң қурғучилиридин бири вә д у қ ниң сабиқ рәиси әркин алиптекин әпәнди бу һәқтә тохталғанда, хитайниң ассимилятсийә сияситиниң хитай шәрқий түркистанға бесип киргән замандин башлап давамлишип кәлгән болсиму мәқситигә йитәлмигәнликини, ши җинпиң дәвригә кәлгәндә бу сиясәтниң зораванлиқ билән ишқа ашурулуватқанлиқини, әмма бир милләтни қирғинчилиқ билән йоқ қиливетишниң мумкин болмайдиғанлиқини тилға алди.

Хитай һакимийитиниң уйғурларниң йәр-җай намлирини өзгәртишиниң “шинҗаң әзәлдин хитайниң бир парчиси” дегән сәпсәтини күчләндүрүш үчүн хизмәт қилидиғанлиқини тәкитлигән д у қ рәиси долқун әйса әпәнди, хитайниң бу сияситини “уйғурларни милләт сүпитидә йоқитиш йолида елип бериватқан ирқий қирғинчилиқниң бир парчиси” дәп атиди. У сөзидә йәнә, “кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати” билән “уйғуряр фонди” бирликтә елан қилған бу доклатниң уйғур тәшкилатлири йиллардин буян хәлқара сәһниләрдә оттуриға қоюп кәлгән пикирләрни дәлилләш ролини ойнайдиғанлиқини тилға алди.

 “уйғур әдлийәси архип амбири” ниң мудири бәхтияр өмәр әпәнди бу һәқтә тохталғанда, хитайниң уйғур йәр-җай намлирини өзгәртиш һәрикитиниң узун тарихқа игә икәнликини тилға елип өтти. Униң қаришичә, хитайниң бесивелинған шәрқий түркистанниң йәр-җай намлирини өзгәртиштики мәқситини техиму айдиңлаштуруш үчүн бу саһәдики тәтқиқатни йәниму чоңқурлаштуруш зөрүр икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.