Uyghur diyarining ötmüshi we hazirqi siyasiy weziyet témisida muhakime yighini ötküzüldi

Muxbirimiz eziz
2020-01-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Washin'gton shehridiki broking institutida 16-yanwar küni échilghan Uyghurlar heqqidiki muhakime yighinidin bir köürünsh
Washin'gton shehridiki broking institutida 16-yanwar küni échilghan Uyghurlar heqqidiki muhakime yighinidin bir köürünsh
RFA/Aziz

Washin'gton shehiridiki eng chong aqillar merkizi bolghan broking institutida 16-yanwar küni ötküzülgen "Shinjanggha nezer: ötmüsh, hazir we kelgüsi" témisidiki muhakime yighinini Uyghur diyarida barghanséri kéngiyiwatqan, shundaqla Uyghurlar bash nishan boluwatqan siyasiy herket toghrisidiki bir qétimliq ochuq muzakire, déyish mumkin.

Mezkur merkezning re'isi jon ellénning sözliridimu bu nuqta alahide gewdilinidu. U nöwettiki ehwalning xitayche alahidilikke ige hakimmutleqliq barghanséri roshen tüs éliwatqanda xelq'ara pikir dunyasida xitayning Uyghurlargha qollan'ghan tedbirlirini qollash yaki uni eyiblesh mezmunida ikkige bölün'genlikini eslitish bilen bashlidi. Shundaqla yéqinda ashkara bolghan hemde lagérlargha munasiwetlik töt yüz nechche betlik mexpiy höjjetning ashkarilinishi bilen xitaydiki lagérlarning heqiqi ehwalining dunyagha ayding bolghanliqini, shundaq turuqluq xitay hökümitining yenila özlirining "Esebiylik we térorluqqa qarshi küresh qiliwatqanliqi" heqqide wezxanliq qiliwatqanliqini, emdilikte bolsa nöwettiki soda urushining birinchi basquchigha munasiwetlik ehwalning otturigha chiqishi bilen bu heqtiki muhakimining peskoygha chüshüp qalghanliqini sözlep kélip, bu mesile heqqide herqaysi mutexessislerning pikrini anglap béqishqe dewet qildi.

Bu qétimqi muhakime yighining riyasetchisi, bruking instituti qarmiqidiki chet'el siyasiti merkizining diréktori rayan xas aldi bilen söz aldi. U nöwettiki Uyghur diyarining omumiy ehwalini birer qur eslep ötkendin kéyin, aldi bilen jorji tawn uniwérsitétining proféssori, Uyghur tarixi heqqidiki köpligen eserliri neshir qilin'ghan tarixshunas jéymis milwardqa so'al qoyup, nöwettiki siyasiy weziyet bilen xitaydiki ching sulalisi idare qilghan mezgiller (1884-1912) ni qandaq baghlash mumkinlikini soridi.

Jim milward buninggha qarita söz qilip, buningda zor perqlerning barliqini, emma kontrolluqtin ibaret merkiziy idiyening özgermigenlikini alahide tekitlidi. "Shinjang emiliyette ottura asiyaning bir qismi. Ching sulalisi bu rayonni deslepki qedemde boysundurghan mezgillerde xuddiy mongghul impériyisi dewridikige oxshash köp xil medeniyetler we dinlarning mewjutluqigha yol qoydi. Jümlidin yerlik medeniyet öz eyni saqlap qélindi. Undaq bolmighanda ching impériyisi bunche keng rayonni kontrol qilip kételmeytti. Emma bu hal 1911-yilidiki shinxey inqilawidin kéyinki tarixta özgirishke bashlidi. Bu jeryanda aldi bilen tashqi mongghuliye we tibet xitayning kontrolluqidin chiqip ketti. Arqidinla shimaliy shinjang rayonida musteqil bolghan sherqiy türkistan jumhuriyiti quruldi. Emma yalta yighinidin kéyin bu rayonning axirqi teqdiri pichildi. Shuningdin kéyinki shinjangda aptonomiye jakarlandi, emma bu peqet qeghez yüzidila boldi. Bu xildiki melum milletni étirap qilghan milliy chüshenche sowét ittipaqidikige oxshash chong millet showinizimining qurbani bolup ketti. Bu hal tereqqi qilip dunya miqyasidiki térorluqqa qarshi turush herkiti yuquri dolqun'gha kötürülgende xitaygha yéngi purset yaritip berdi. Shi jinping ürümchige ziyaretke kelgende poyéz istansisida bomba partlash weqesining körülüshi xitayning bu heqtiki tedbirlirining közligen ünümge yételmigenlikini körsetti. Shuning bilen hazir biz körüwatqan, shinjang tarixida zadila körülüp baqmighan bir pütün milletni nishan qilishtek basturush otturigha chiqiwatidu. Yene kélip yuquri pen-téxnika buninggha hemdem boluwatidu."

Söz qilghuchilarning biri, missuri uniwérsitétining proféssori shéna chéstnat bolsa xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan tedbirlirini omumiy jehettin qarighanda buning hazir "Aldini élish" modéli sheklide méngiwatqanliqini alahide tekitlidi. U bu heqte sözlep kélip xitayning "Tashqi dunyadiki hadisiler ichki qisimdiki Uyghurlarni bashqiche yollargha righbetlendüridu" dep qarawatqanliqini sherhilidi.

"Shi jinping hazir pütün küchi bilen ichki bixeterlikni ornitishqa zéhin qoyuwatidu. Xitay bu jehette köp ishlarni qilghan. Mesilen qaraydighan bolsaq ilgiri xitay hökümitining saqchiliri yüz bergen jinayetlerni bir yaqliq qilghan bolsa hazir ular shinjangdiki Uyghurlargha qarita aldini élish xaraktéride chare körüwatidu. Yene kélip bu xil aldini élish kolliktip boyiche ijra qiliniwatidu. Xitay hökümiti éytiwatqan bir qisim Uyghurlarning sherqiy jenubiy asiya arqiliq türkiyege, andin u jaydin süriyege barghanliqi rast bolsimu emma bu Uyghurlardin héchkimmu xitay tewesige qaytip birer zorluq weqesi sadir qilghini yoq. Shundaq bolsimu xitay hökümiti hazir pütkül Uyghur millitini nishan qiliwatidu."

Yighindiki mutexessisler birdek qollaydighan yene bir pikir nöwette xitaydiki hakimiyet sistémisining herqachan kishilerning néme oylawatqanliqini bilishke bekmu qiziqidighanliqi boldi. Buningda diktatora hakimiyetni hemmidinmu bekrek qiziqturidighini xelq ammisining könglide hakimiyet almashturush arzusining bar-yoqluqi, buning kölimi we derijisining qandaq sewiyide ikenliki téximu muhim iken. Bruking institutining xadimi kris mésérol mexsus mushu heqte izdinip kéliwatqan bolup, bu xil xahishning hazir Uyghur diyarida bashqiche shekil éliwatqanliqini eslitip ötti.

"Shinjangda hazir reqemleshken nazaret omumliship boldi. Diktatora hakimiyet buni hazirche mesilini hel qilishtiki birinchi qedem, dep qaraydu. Chünki ularning nezeride 'mesile' ni otturigha qoyush éhtimali bolghan insanlarni közdin yoqitiwetsila mesilini hel qilishning usuli hel bolghan bolidu. Emdilikte bolsa bu xil méxanizim xitayning iqtisadiy yardimi bilen dunyagha kéngiyishke yüzliniwatidu. Shunga biz uning aqiwitini sel chaghlimasliqimiz lazim. Yene kélip hazirqi eqliy téléfonning omumlishishi, kompyutér we téléfonlarni baghlap turidighan bulut téxnikisining tereqqiyati, mashinilarning yardimi bilen kishilerning awazi we chirayini tonush téxnikasi dégen mushu üch amil hazir xitay hökümitini zor qolayliq bilen temin etmekte. Yene kélip shinjangdiki chiray tonush téxnikasining Uyghurlar bilen xitaylarni perqlendürüsh iqtidari hemde buning toghriliq derijisi nahayiti yuquri bolmaqta. Emdi buning dunyagha kéngiyiwatqanliqini rawrus oylishidighan bir peyt yétip kéliwatidu."

Muhakime yighinida "Kishilik hoquqni közitish teshkilati" xitay bölümining diréktori sofi richardson xanim ötken on yil ichide Uyghurlarning kishilik hoquq jehettiki ehwalida körülüwatqan özgirishlerni eslep ötti. U nuqtiliq qilip deslepki waqitlarda ijra qilinishqa bashlighan Uyghurlarning erkin yötkilishini cheklesh belgilimilirining hazir chet'ellerdiki Uyghurlarni qayturup kélishke kéngiyiwatqanliqi, hazir bolsa Uyghurlarning barliq herketlirining 24 sa'etlik nazarette ikenlikini sözlep kélip , nöwette lagér téshidikilerning ehwalini yaxshi, dep qarashning pütünley xata ikenlikini yene bir qétim eskertti.

Yighindin kéyin kishiler bes-beste so'al soridi. Yighin zaligha patmay qalghan ademler hemde  so'al sorashqa ajritilghan waqit belgilimidin éship ketken bolsimu kishilerning so'al sorashtin toxtimasliqi Uyghur diyaridiki weziyetke bolghan qiziqishining bekla yuqiriliqidin dérek bermekte idi.

Toluq bet