Хитайниң уйғур зиялийлирини дәрслик китаб үчүн җазалиши мутәхәссисләрни һәйран қалдурған

Мухбиримиз әркин
2021-04-14
Share
Хитайниң уйғур зиялийлирини дәрслик китаб үчүн җазалиши мутәхәссисләрни һәйран қалдурған Хитай һөкүмити ишлигән "террорлуққа қарши күрәштики хирислар" намлиқ һөҗҗәтлик филимниң 4-қисмидин кәсип елинған.
Social Media

Хитайниң CGTN телевизийә қанили бу айниң башлирида тарқатқан "көләңгидики уруш: шинҗаңниң террорлуққа қарши күришидики хирислар" намлиқ филимда 2003-йили тарқитилған уйғур әдәбият дәрслик китабини "бөлгүнчилик", "террорлуқ", "ашқунлуқ" идийәсини тарқитиш билән әйиблинип, китабни түзүшкә қатнашқан вә униңға йетәкчилик қилған ялқун рози, ваһитҗан осман, абдуразақ сайим, саттар савут қатарлиқ уйғур зиялийлирини вә мәсул кадирлирини җавабкарлиққа тартқан.

Һалбуки, хитай даирилириниң бу дәрслик китаб үчүн уйғур зиялийлирини вә кадирлирини узун йиллиқ қамаққа вә кечиктүрүп өлүм җазалириға һөкүм қилиши бу вәқәниң әң паҗиәлик нуқтисидур. Бу филим 2-апрел елан қилинип арқидинла уйғур аптоном районлуқ юқири сот сабиқ маарип назири саттар савутниң икки йил кечиктүрүлүп өлүм иҗра қилишқа буйрулғанлиқини елан қилған.

Хитай һөкүмити ишлигән

Көзәткүчиләр, 21-әсирдә бир дәрслик китабниң мәзмуни билән, бу китабни түзүшкә қатнашқан уйғур зиялийлири вә мәсул кадирлириниң мәзкур дәрслик китаб сәвәблик телевизорларға чиқирилип, аталмиш "җинайити" ни иқрар қилдурулуши, узун йиллиқ қамаққа һөкүм қилиниш яки өлүмгә буйрулуштәк еғир җазаларға дучар болуши оттурисидики мәнтиқини чүшиништә қийналмақта.

Америкидики адвокат рәйһан әсәт, уйғур елидә 2016-йилдин бери ғайиб болған нопузлуқ тор бәтлиридин "бағдаш" ториниң қурғучиси әкбәр әсәтниң һәдисидур. Униң ейтишичә, өлүм җазаси нурғун дөләтләрдә болсиму, бирақ бу җаза кишиләрниң һаятиға ғәрәзлик замин болған еғир җинайәтләргә берилидикән.

У дуняниң һечқандақ йеридә дәрслик китаб үчүн өлүм җазаси берилмәйдиғанлиқини билдүрүп, "өлүм җазаси һәтта нурғун дөләтләрдә мәвҗут әмәс. Чүнки, бу әхлақий җәһәттин хата, дәп қаралғанлиқи үчүн нурғун дөләтләрдә йоқ. Һәтта өлүм җазаси мәвҗут болған дөләтләрдиму бу кишиләрниң һаятиға қәстән замин болуштәк еғир ақивәт кәлтүрүп чиқарған җинайәтләргә берилиду. Дәрслик китаби үчүн өлүм җазаси беридиған әһвал дуняниң һечқандақ йеридә йоқ" деди.

Бу китаб 2003 йили тарқитилип уйғур оқуғучилириға 13 йилдәк дәрслик қилип өтүлгән. Бирақ көзәткүчиләрни һәйран қалдурғини хитайниң бу китабни әмди көтүрүп чиқип, радикаллиқ, бөлгүнчилик вә террорлуққа бағлишидур. Рәйһан әсәтниң ейтишичә, уйғур елидә бу китабниң тәстиқсиз дәрслик қилип өтүлүш мумкинчилики йоқ икән.

У мундақ дәйду: "дәрслик китаблири мәйли хитайда яки америкида болсун һәр вақит қаидиләштүрүлиду. Дәрслик китаблирини ундақ асан тәстиқлимайду. Униң тәстиқлиниш җәряниму вақит алиду. Бу китабни хитай һөкүмити өзи тәстиқлиған. Мән шуни ейтимәнки, бастуруш сәвәблик һәммә нәрсә қанунсизлиқ, бөлгүнчиликкә, қутратқулуқ қилишқа айланди. Бу китабни бурун уларниң өзи тәстиқлиған, бу бир пакит. Әмди бурулупла ‹бу нәрсиләрни байқидуқ'дәйду. Әгәр бу мәнтәқә билән болса хитай һөкүмити өзиниң хитай тили маарипидиму нурғун мәсилиләрни байқайду".

Хитайниң "көләңгидики уруш: шинҗаңниң террорлуққа қарши күришидики хирислар" намлиқ филимида, дәрслик китабидики "7 қизлирим"" ниң һекайиси вә 1940-йиллардики сабиқ "шәрқий түркистан җумһурийити" ниң ахирқи рәһбири әхмәтҗан қасиминиң рәсими "бөлгүнчилик", "террорлуқ", "ашқунлуқ" ниң дәлили, дәп көрситилгән. Филимда дәрслик китабтики учтурпан хәлқиниң 1765-йилидики манҗу чериклиригә қарши күришидә қурбан болған "7 қиз" ниң һекайисидики "манҗу әскәрлири" дегән сөз "хитай әскәрлири" гә өзгәртилип, униңда "хитай әскәрлири" гә қарши уруш тәрғиб қилинған, дәп әйибләнгән.

Филимда йәнә әхмәтҗан қасиминиң мәйдисидики "шәрқий түркистан җумһурийити" ниң ай юлтузлуқ ордениму "бөлгүнчилик" ниң ипадиси, дәп әйибләнгән. Һалбуки, бу җумһурийәт хитай рәиси мав зедоң тәрипидин 1949-йили "җуңго демократик инқилабиниң бирқисми" дәп елан қилинғаниди. Америкидики уйғуршунас, җорҗи вашингтон университетиниң профессори шон робертсниң ейтишичә, хитайниң манҗу империйәсини "хитай" дейиши бәк тоғра тәрип әмәс икән.

У мундақ деди: "хитай дөлитиниң уйғур районини әзәлдин тартип хитайниң бир парчиси дейиши униң изчил тәкитләп кәлгән типик мәйдани. Болупму хитай дөлити манҗу империйәси ‹хитай' дегәнни бәк тәкитләйду. Бирақ бундақ дейиш бәкму тоғра әмәс".

Лекин шон робертсниң ейтишичә, хитайниң уйғур дәрслик китабини тартип чиқип, униң муәллиплирини җазалиши униңға "бәк һәйран қаларлиқ" туюлмиған.

У буниң сәвәбини чүшәндүрүп, "һөкүмитиниң йеқинқи 5 йилдин бери уйғур мәдәнийитини шәйтанлаштурушини нәзәрдә тутқанда бу маңа бәк һәйран қаларлиқ туюлмиди. Әлвәттә бу бәк әпсуслинарлиқ иш. Чүнки бу һөкүмәт ниминиң ағдурмичилиқ икәнликигә болған чүшәнчисидин ваз кәчмигәнлики, уйғур мәдәнийитигә давамлиқ бир җинайәт ипадиси сүпитидә һуҗум қиливатқанлиқини көрситиду" деди.

Язғучи ялқун рози уйғур дәрслик китабини түзүш вә тәһрирләшкә қатнишип 15 йил кесилгән уйғур зиялийлириниң бири. Униң америкидики оғли, паалийәтчи камалтүрк ялқунниң ейтишичә, хитайниң тәшвиқат филимида нурғун нәрсиләр ченип қалған. У ялқун рози қатарлиқниң 2018-йили 1-айда сотланғанлиқи, хитайниң дәрслик китаб тоғрисидики һекайини бир йилдәк вақит сәрп қилип тоқуп чиққанлиқини билдүрди.

Җорҗи вашингтон университетидики профессор робертсниң ейтишичә, мәзкур вәқә хитай һөкүмитиниң уйғур мәдәнийитигә болған позитсийәсини өзгәрткәнликиниң типик ипадилириниң бири икән. У мундақ дәйду: "мениңчә буниңда йәнә шу нуқтиға диққәт қилиш муһим, болупму дәрслик китаб вәқәси һөкүмәтниң уйғур мәдәнийитигә алақидар мәсилиләрдики позитсийәси өзгәрткәнликиниң тунҗи бешарәтлириниң биридур".

Шон робертсниң көрситишичә, буниңда хитай һөкүмити қоюқ диндар, радикал яки әсәбий, дәп қариған кишиләрни, шуниңдәк уйғур сәрхиллириниң ичидики муһим мәдәнийәт әрбаблирини тутқун қилипла қалмай, "икки йүзлимичи" дәп қариған уйғур кадирлириниму кәң көләмлик тутқун қилған. У, шуңа уйғур дәрслик китаб һәққидики тәшвиқатларға "бәк һәйран қалмиғанлиқи" ни билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт