Буртон қар тейилиш үскүнилири ширкитиниң уйғур елидики зулумға көз юмуши күчлүк тәнқидкә дуч кәлди

Мухбиримиз ирадә
2022.02.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Буртон қар тейилиш үскүнилири ширкитиниң уйғур елидики зулумға көз юмуши күчлүк тәнқидкә дуч кәлди Хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастурушини бир қисим ғәрб әллири “ирқий қирғинчилиқ” дәп етирап қилиниватқан мәзгилдә, уйғур елини қишлиқ тәнһәрикәтниң әң яхши мәнзили сүпитидә тәсвирләп чиқарған тәшвиқати. 2022-Йили 3-феврал, қумул.
AFP

Хитай һөкүмити бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқиси башлиниши билән уйғур елини “қишлиқ тәнһәрикәтниң әң яхши мәнзили” сүпитидә тәсвирләшкә, һәтта қар тейилиш тәнһәрикитиниң бу районда иҗад қилинғанлиқини һекайә қилишқа башлиғаниди. Хитай таратқулири йәнә һөкүмәтниң қишлиқ тәнтәрбийә кәспини раваҗландуруш үчүн 157 милярд долларлиқ мәбләғ селишни ойлишиватқанлиқини җакарлап, районни дуняниң һәрқайси җайлиридики қар тейилғучиларниң қар тейилиш мәнзили қилидиғанлиқини илгири сүргән.

Қар тейилиш үскүнилири ясаш вә сетиш тиҗарити билән шуғуллинидиған Burton Snowboards йәни буртон қар тейилиш үскүнилири ширкити хитайдики мана бу базардин пайда елишни көзләватқан ширкәтләрниң бири болуп, у кәлгүси бир нәччә йилда хитайдики мәвҗутлуқини үч һәссә ашурушни көзлимәктикән. Әң муһими бу ширкәтниң алтайда аллиқачан дукини бар икән.

Буртон ширкитиниң хитайдики тармақ ширкитиниң хоҗайини крәйг симит йеқинда BBC телевизийәсиниң зияритини қобул қилғанда гәрчә уйғур елида ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқанлиқидин хәвири болсиму, бу базардин қуруқ қелишни халимайдиғанлиқини очуқ-ашкара баян қилған.

У, б б с мухбириниң ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқан җайда содиңизни кеңәйтиш пиланлириңиз районниң вәзийитигә тоғра келәмду? дегән соалиға “бизниң икки хил таллишимиз бар. Бири биз шинҗаңдин чәк-чигрини пүтүнләй айришимиз вә яқ биз бу йәрдә һечқандақ иш қилмаймиз дейишимиз керәк. яки у йәрдә шинҗаңда йүз бәргән ишларни техиму яхши чүшинишкә тиришишимиз керәк” дәп җаваб бәргән.

Крәйг симит йәнә қошумчә қилип; “шундақ, бәзи ишлар болған болуши мумкин, әмәлийәттә мән яхши билмәймән. Мән сиясәтчи әмәс. Мән әзәлдин вәқәниң бу тәрәплири үстидә издинип бақмиған” дәп гәп йорғлатқан. Әмма у йәнә мухбирниң “лекин сиз чоқум хәвәрләрдә, телевизорларда бу һәқтики хәвәрләрни көрдиңизғу дәймән” дәп чоңқурлап сориши билән өзиниң уйғурларға қилиниватқан зиянкәшликләрдин хәвири барлиқини етирап қилған. Бирақ у: “мениң демәкчи болғиним мән буни өзгәртәлмәймән, дегәндин ибарәт” дәп тәкитлигән.

Крәйг симитниң б б с билән өткүзгән бу сөһбити тарқитилғандин кейин кишилик һоқуқ тәрәпдарлири арисида күчлүк инкас қозғиди. Австралийә истратегийәлик сиясәт тәтқиқат орниниң сүний һәмраһ санлиқ мәлумат анализидин қариғанда, хитай қишлиқ тәнтәрбийә мәркизи қилимиз, дәп җар селиватқан алтай райониниң өзидила 12 лагер мәвҗут болуп, кишилик һоқуқ паалийәтчилири буртон ширкитиниң пайда-мәнпәәт алдида зулумға көз юмушини қаттиқ тәнқид қилған. Улар буртон ширкитигә имзалиқ очуқ хәт елан қилиш һәрикити қозғиған.

Мәзкур имза һәрикитини америкада уйғурлар учратқан ирқий қирғинчилиқни тонутуш вә уни тохтитиш үчүн тинимсиз һәрикәт қиливатқан америкадики йипәк йоли тинчлиқ қурулуши тәшкилати қурғучиси нейтин дудлес, хәлқара тинчлиқ катализатори директори бил кларк, җули кларк, уйғур әркинлики үчүн христиан иттипақи тәшкилатидин брус гарнер қатарлиқлар башлиған болуп, бу имзалиқ хәткә һазирғичә дуняниң һәрқайси җайлиридин вә һәр саһәдин болуп көплигән киши қол қойған.

Нейтин дудлес әпәнди радийомизға қилған сөзидә буртон ширкитиниң хитайдики директори крәйг симитниң мәнпәәтни дәп очуқ-ашкара һалда бу зулумға көз юмуши бизни қаттиқ чөчүтти, деди. У мундақ деди: “бизни қаттиқ чөчүткини, униң очуқ-ашкара һалда мәнпәәтни дәп у йәрдә болуватқанларға қулиқини йопурувелиши болди. Әгәр сиз буртон ширкитиниң тор бетигә кирсиңиз улар яқилайдиған қиммәт қарашлар тоғрисидики мәзмунларни көрисиз, әмма тор бәттә дейилгәнләр билән униң мухбирға дегән сөзлири бир-биригә пүтүнләй зит. Крәйг симит бу йәрдә һәқиқәтни пүтүнләй рәт қилди вә хитай базиридин толуқ пайда елишни көзлиди”.

Буртон ширкити американиң вермонт штати бурлиңтон шәһирини мәркәз қилған бир ширкәт болуп, ширкәтниң башлиқи җон лесийгә хитабән йезилған очуқ хәттә төвәндикиләр дейилгән:

“тор бетиңларда ‛биз чоқум хәлқимиз, йәршари вә тәнтәрбийәмизгә актип тәсир көрситишимиз керәк. Биз мәһсулатлиримизни мәсулийәтчанлиқ билән тәминләп, адаләт, баравәрлик, көп хиллиқ вә өз-ара қобул қилишни илгири сүримиз вә ишинимиз. … Дуняға актип тәсир көрситиш бизниң нишанимиз…‚ дейилгән. Лекин силәр мушу дегәнлириңларға зади қанчилик ишинисиләр? әгәр тор бетиңлардики бу сөзләр пәқәт рәсмийәткә йезип қоюлған болса, у һалда силәрниң һәрикитиңлар әмәлийитиңларни ипадиләп турмақта”.

Мәзкур имзалиқ хәттә йәнә, хитайниң дуня сәһнисидики иқтисадий ролиниң күчийиши билән тәң униң сиясий мәқсәтлириниңму зорийиватқанлиқи, әгәр америкадики сода вә һөкүмәт рәһбәрлири хитайдики кишилик һоқуқ мәсилилиригә сүкүт қилған тәқдирдә хитай һөкүмитиниң зулумлирини униң айиғи тәгкән башқа җайлардиму көрүш мумкинликини әскәрткән.

Нейтин дудлес әпәнди радийомизға қилған сөзидә бундақ тәсир күчигә игә ширкәтләрниң чоқум хитайдики зулумға сүкүт қилиш орниға буни өзгәртидиған йол тепиши керәкликини билдүрди. У мундақ деди: “мәнчә бу ширкәтләр һәқиқәткә йүзлиниши керәк. Улар һазир қариғу яки гас болувелиш оюни ойнаватиду. Әмма улар бу оюнниң узун давам қилмайдиғанлиқини тонуп йеـтиши керәк. Биздә ‛сүкүтниң өзи зулум‚ дәйдиған гәп бар. Сүкүт қилиш сизгә келәчәктә техиму еғир зиян салиду. Бу ширкәтләр техиму әқлини, тиҗарәт тәҗрибилирини ишлитип туруп хитайдин алидиған пайдиниң орнини толдуридиған башқа амалларни тепиши лазим бундин башқа йәнә биз бу ширкәтләргә бесим пәйда қилиш үчүн кәң истималчи аммини уйғурларға йүз бериватқанлар һәққидә мәлумат беришни техиму күчәйтишимиз керәк”.

Америка һөкүмити уйғур елида йүз бериватқанларни ирқий қирғинчилиқ дәп җакарлиған вә шундақла америка ширкәтлиригә районда тиҗарәт қилиштин һәзәр әйләш тоғрисида көрсәтмә тарқатқан болсиму, бирақ нурғун америка ширкәтлириниң бу базардики мәнпәәттин ваз кәчкүси кәлмәй, зулумни көрмәскә селиши қаттиқ муназирә қозғаватқан бир мәсилигә айланди. Нөвәттә америкадики сиясәтчиләрму чоң ширкәтләрниң хитайға тиз пүкүшигә қандақ тақабил туруш мәсилисини көпләп тилға алмақта. Әнглийә нивкәсил университетиниң оқутқучиси доктор җо симит финлий ханим тивиттерда бу һәқтә буртон ширкитиниң вәқәси һәққидә язған инкасида бу ширкәтниң хитайдики тәминләш зәнҗирлиридә уйғур мәҗбурий әмгики болуш еһтималлиқиниңму интайин юқирилиқини оттуриға қойған вә шундақла “мәйли ширкәт яки шәхс болсун, һәммимизниң адаләтсизликкә ашкара һалда қарши туруш, зулумни ахирлаштурушни мәқсәт қилған сиясий вә иқтисадий һәрикәтләрни қилиштин ибарәт таллишимиз вә қудритимиз бар” дегән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.