Reychil xarris bilen söhbet: "Uyghurche islamning tawushluq menzirisi" (1)

Muxbirimiz eziz
2020-11-26
Share
uyghurche-islamning-tawushluq-menzirisi.gif Reychil xarris yazghan "Uyghurche islamning tawushluq menzirisi" namliq kitabning muqawisi.
Rachel Harris

2020-Yili Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan siyasiy basturush we ijtima'iy paji'eler eng yuquri chekke yetken bir yil dep qariliwatqanda, gherp dunyasidiki alimlarning Uyghurlargha béghishlan'ghan eserliri eng köp neshirdin chiqqan bir yil boldi. Bolupmu bu yilning kéyinki yérimida Uyghurlar turmushining herqaysi saheliri tepsili yorutulghan on nechche eser kitapxanlar bilen yüz körüshken hemde dawamliq yüz körüshiwatqan bolup, shularning ichide en'gliyediki Uyghurshunas doktur reychil xarrisning "Uyghurche islamning tawushluq menzirisi" namliq esiri alahide orun igileydu.

Mezkur eserni uzun yillardin buyan Uyghur sen'iti, bolupmu Uyghurlarning muzika medeniyitige zéhin qoyup kéliwatqan reychil xanimning bu sahediki izdinishlirining yene bir qétim tügellinishi, déyish mumkin. Uyghur folklori boyiche izdiniwatqan hemde hazir lagérlarning birige qamalghan, dep qariliwatqan doktur rahile dawut bilen uzun yillardin béri hemkarliship kéliwatqan reychil xarrisning bu esirimu ashu yosunda Uyghur jem'iyitidiki yéza-qishlaq ayallirini merkiziy téma qilghan. U bu heqtiki söhbitimiz jeryanida bu toghrisida toxtilip ötkech buni alahide tekitlidi.

"Shundaq. Bu yil biz bir-biridin yaxshi bir yürüsh kitablarning chiqiwatqanliqini körüwatimiz. Bolupmu shan robérts, tim gros, yene derrén baylérning pat yéqinda neshrdin chiqidighan kitawi, érik shlusélning kitawi dégenler amérikida neshrdin chiqti. Emdi bu pütünley amérikiliq 'er' ler yazghan bu kitaplargha sélishturush toghra kelse méning kitawimni asasen Uyghurlarning étnografiyesige béghishlan'ghan, déyish mumkin. Yene kélip bu méning Uyghur yézilirida yashash hemde shu jaydiki Uyghur xanim-qizliri bilen söhbetlishish jeryanida bayqighanlirim asasida yézilghan tekshürüsh netijisidur. Shunga bu menidin alghanda méning kitawimda bayan qilin'ghanliri ‍uyghurlargha munasiwetlik xelq'araliq siyasiy témilar yaki éqim mesililiri emes, eksiche Uyghurlarning kündilik hayatining ré'al kartiniliri. Shundaqla bu zor témilarning ashu yerlik xelqlerge qandaq tesir körsitiwatqanliqi hemde ularning bu mesililerge qandaq mu'amile qiliwatqanliqidur."

Reychil xarris tekshürüshte boluwatqan bu mezgiller xitay hökümiti "Tereqqiyat" namida Uyghur diyarining sirtqi körünüshide "Alemshumul özgirishler" ni wujutqa keltüriwatqan waqitlargha toghra kélidu. Ul mu'esse qurulushi we tebi'iy bayliqlarni qézishni asas qilghan bu xil "Tereqqiyat" mahiyette milyonlighan xitay aqqunlirining bu makan'gha kelkündek éqip kélishige türtke bolghan, shuning bilen birge bu ‍ijtima'iy hadisiler öz nöwitide Uyghurlarning mewjutluqigha éghir xirislarni élip kelgen idi. Buning bilen eng éghir kirizis Uyghurlarning milliy kimlikining eng roshen belgiliridin bolghan islam dini saheside körülüshke bashlidi. Bolupmu xitay hökümitining diniy sahediki yétekchi küchlerni öz mewqesige tartishi bilen bir qisim Uyghurlar bu "Meschitlerge xitay bayriqi ésish", "Meschitte milletler ittipaqliqini teshwiq qilish" qa xushtar imamlarni tashlap, "Sheri'etke egishish" ke, bashqilar "Wahabiliq" dep ataydighan bir qisim diniy qa'idilerge, jümlidin qoyuq diniy tüske ige libaslargha meptun bolushqa bashlighan. Emma aptorning hés qilishiche, bu xildiki Uyghurlar del mushu xil hadisilerni xitay hökümiti jan-jehli bilen chekligenliki üchün ular "Xitay chekligenni biz yaxshi körüshimiz lazim" dégen qarashta tallighan. Emma bular öz nöwitide tashqi dunyadikilerning neziride oxshimighan bahalargha seweb bolghan.

"Men '‍uyghurche islamning tawushluq menzirisi' dep mawzu qoyulghan bu esirimde Uyghur hayatining barche sehipilirige qarap chiqildi, dep qarimaymen. Uyghurlardiki islam dini témisini herqachan chüshendürüsh qiyin bolghan bir sahe, déyishke bolidu. Chünki tashqi dunyadikiler herqachan qoyuq saqal-burutlargha, héjablargha qarapla bu musulmanlarda bir chataq bariken, dep oylap kéliwatidu hemde mushu asasta ashu musulmanlarning étiqadi we idi'ologiyesi heqqide xulase chiqirishqa aldirap kétiwatidu. Men bu mesililerge qarap chiqishta ularning qiyapitige qarashni emes, belki ularning némilerni deydighanliqini anglap béqishni tallidim. Méningche, bu bek muhim. Shunga men nurghun waqit serp qilish bedilige Uyghurlarning bayanlirini anglap baqtim, ularning 'xetme' dep atilidighan diniy yighilishlirighiche qatniship baqtim, ularning du'alirigha qulaq saldim. Shunga men teswirligen 'tawushluq menzire' kishiler körüp adetlen'gen 'zémin menzirisi' ning sadasi boluwatidu. Chünki 'zémin menzirisi' herqachan melum bir téritoriye heqqidila bolidu. Shunga bu 'menzire' hazir Uyghurlar üchün bekmu muhim bolup qéliwatidu. Chünki bu 'yéngi téritoriye', yeni xitay hökümiti 'shinjang' dep atawatqan sherqiy türkistan rayoni hazir bekmu éghir sinaqlargha duch kéliwatidu."

Uyghur jem'iyitide körülüshke bashlighan bu özgirishler 2012-yilidin kéyin ürümchige köp qétim seper qilghan reychil xarrisning diqqitini tartqan. Bolupmu u merkiziy sheher bolghan ürümchide yaghliqni chékilep chigiwalidighan Uyghur ayallirining ornigha uzun qara libas we burqa salghan ayallarni, yol boylirida uchraydighan Uyghur kitabpurushlarning Uyghurche tildiki diniy sawatlar chüshendürülgen "Qanunsiz" kitabchilarni köplep sétiwatqanliqini, türkiyedin élip kélin'gen islam heqqidiki ün-sin buyumlirining köp qisim dukanlardiki "Téz" mallardin bolup qalghanliqini, Uyghurlar achqan dukanlarning köpinchiside tamaka sétilmaydighanliqini, résturanlarda bolsa Uyghurlarning haraq ichmeydighan bolup qalghanliqini bayqighan. Bolupmu herqaysi nahiyelerdin her xil sewebler bilen ürümchige kelgenlerning bu xil islamiy mezmundiki ün-sin buyumlirini köplep sétiwélip élip kétishi hemde bu kishilerdin ashu ün-sin buyumlirini sétiwalghan yiraq yéza-qishlaqlardiki Uyghurlarning bu xil diniy buyumlarni yoshurun saqlishidek ishlarni xitay hökümitining "Esebiylik" dep belgilishi uni heyran qaldurghan.

"Shunga men Uyghur jemiyitidiki diniy mezmunni asas qilghan ün-sin buyumlirining tarqilishigha alahide diqqet qildim. Bular eng deslep VCD yaki DVD sheklide tarqalghan bolup kishilerning ularni sétiwélishi mundaqche éytqanda 'qanunsiz' dep qarilip kelgen. Kéyinche buni kishiler ündidar arqiliq öz'ara hembehirleshken. Bu manga bekmu qiziqarliq bolup tuyuldi. Yene kélip kishiler bu xildiki ün-sin buyumlirini anglash arqiliq qur'an tilawet qilishni ögenidighan bolup, bu xildiki ün'ge élin'ghan awazlar kishilerning étiqadini ipadilishi bilen yughurulup ketken idi. Ular mushu arqiliq özlirining étiqadini mustehkemlesh hemde axiretliki üchün teyyarliq qilish meqsidige yetmekchi bolghan. Emma ashu xilwet yéza-qishlaqlardiki Uyghur xanim-qizlirining diniy étiqadini ipadilishi hemde diniy puraqta kiyinishini bir qisim kishiler 'nadanliq' we 'qalaqliq' dep tenqidlep keldi. Men kitawimda mushu xil qarashni özgertishke jiq küchidim. Herqaysi yéza-qishlaqlarda muhim yétekchilik rolini oynawatqan köpligen uqumushluq Uyghur ayalliri bilen uchrashtim. Qarisam ular dunyawi éqimdiki nurghunlighan pikirlerdin xewerdar iken. Shu jeryanda men u ayallarni 'qalaq' deydighan qarashni qet'i özgertish lazimliqini tonup yettim. Emeliyette bolsa Uyghur ayallirining u qeder teqwa bolup kétishini siyasiy kontrolluq 20-esirdiki Uyghurlarni islam dunyasidin ayrip turiwatqanda otturigha chiqqan diniy yaki dindin xaliy bolghan zamaniwi hayatning netijisi, dep qarash lazim."

Halbuki, xitay hökümi'itining buninggha mas halda ijra qilishqa bashlighan bir qatar siyasetliri tézdin Uyghur jemiyitini qorqunch we ilajisizliqqa mehkum qilishqa bashlidi.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar! bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet