Xitay hökümiti némishqa Uyghur ayallirini tehdit dep qaraydu?

Muxbirimiz nur'iman
2021.05.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Amérika hökümiti xitay elchixanisining Uyghur ayalliri heqqidiki tiwittér uchurini qattiq eyiblidi Xitay elchixanisi Uyghur ayallirini tughmas qilghanliqini étirap qilghanliqi munasiwiti bilen ishlen'gen karton.
REUTERS

Melum bolushiche xitayning köp qisim jaylirida xitay nopus köp bolsimu tughulush nisbiti töwen bolghan. Uzun yillardin biri xitay hökümiti Uyghur rayonidiki xitay ayallarni köp baliliq bolushqa ilhamlandurghan, emma yerlik milletlerge bolsa tughut cheklesh siyasitini nahayiti qattiq yürgüzgen. 2016-Yildin kéyin xitay hökümitining Uyghurlarning nopusini azaytish üchün qollan'ghan tedbirliri téximu köpeygen bolup, bu tedbirler kishilik hoquq teshkilatliri we xelq'araliq axbarat wasitilirining küchlük diqqitini tartmaqta.

“Nyu-york waqti” gézitining yéqinda élan qilghan “Xitay shinjangdiki tughulushni basturush üchün musulman ayallarni nishanlidi” serlewhilik maqaliside mundaq dep yazghan: “Xitay da'iriliri musulman ayallarni nishanlash arqiliq ewladmu ewlad tesir körsitidighan nopus özgirishini barliqqa keltürüshke urunmaqta. Yéqinqi yillardin buyan, tajawuzchiliq xaraktérlik tughut cheklesh tedbirlirining éshishigha egiship, bu rayondiki tughulush nisbiti alliqachan töwenlep ketken.”

Xitay hökümitining özliri élan qilghan nopus istati'istikisigha asaslan'ghanda, Uyghurlar eng köp olturaqlashqan qeshqer we xotendin ibaret bu ikki rayondiki Uyghur nopusi 2015-yilidin bashlap tik siziq bilen töwenlep mangghan. 2020-Yiligha kelgende nopusning köpiyish nisbiti nöl bolush emelge ashurulghan.

Xitay hökümiti Uyghur rayonida lagérlarni qurup, keng kölemde tutush bashlighandin buyan radiyomiz iz qoghlap tekshürüp melumat bérishni kücheytkenidi. Tekshürüsh jeryanida lagérgha solan'ghan, mejburiy tughmas qilin'ghan, xitay erlirige mejburiy toy qildurulghan Uyghur qiz-ayallirining sani künséri éship bériwatqanliqini bayqighan. Lagér we türmilerge solan'ghan ayallar ichide tughut yéshidiki yash qizlarmu, birqanche perzentlik bolghanlarmu zor salmaqni igiligenliki melum bolmaqta.

Hetta öyide newrisini béqiwatqan yashta chong ayallarmu herxil bahaniler bilen lagérlargha, türmilerge solan'ghan bolup, ular baliliridin, newriliridin ayriwétilgen.

Awstriyede turushluq mehbube abla xanimning apisi peyzöhre ömer bu yil 61 yashta bolup, 19 yilliq késiwétilgen. Uning éytishiche apisining tikküchilik hüniri bar bolup, mehellide hörmetke sazawer ayal iken.

Analizchilar yashta kichik qizlarni Uyghur nopusining köpiyishining aldini élish üchün lagérlargha solap, mejburiy tughmas qiliwatqan bolsa, ottura yash, yashan'ghan ayallarni milletning kelgüsi bolghan ewladlarni terbiyeleydighanliqi, a'ilide, jem'iyette örp-adetni saqlap qilishta asasliq rol oynaydighanliqi üchün tutqun qiliwatqanliqini, qisqiche qilip éytqanda bir milletning millet bolup turushtiki asasini pütünley weyran qilish üchün ayallarni nishan qilghan tedbirlerni sistémiliq halda yürgüzüwatqanliqini otturigha qoyghan.

Gollandiyediki weziyet analizchisi asiye Uyghur xanim xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan siyasitini “Yoqitish siyasiti” dep atap, uning Uyghur ayallirini nishan qilghanliqini tekitlep mundaq dédi: “Bir milletke nisbeten éytqanda ayallarning, anilarning orni intayin muhim. Xitayning Uyghur qiz-ayallirini nishan qilishtiki meqsiti Uyghurlarni yiltizidin qurutup tashlashtur.”

Türkiye hajettepe uniwérisitéti türkologiye kespining doktoranti rabigül hajimuhemmetning apisi tuxan hajimu 2017-yili lagérgha ilip kétilgen bolup, bu yil 53yash iken. Rabigül apisigha oxshash a'ile ayalliriningmu xitayning lagérlirigha solinishi addiyla basturush siyasiti bolmastin belki pütkül Uyghur jem'iyitini weyran qilish ikenlikini xitay kompartiyesining insaniyetke balayi'apet ikenlikini tekitlidi.

Xitayning hazir pütün dunyaning eyiblishige uchrawatqan “Irqiy qirghinchiliq” jinayiti xitayning Uyghur we bashqa milletlerni assimilyatsiye qilish we öltürüp yoqitish pilanining qedemmu qedem ijra qilinishi dep qaralmaqta.

Türkiyede turushluq nursiman'gül abduréshitning anisi tajigül qadir bu yil 53 yashqa kirgen bolup, 2017-yili 13 yilliq késiwétilgen. Nursiman'gül xanim xitay hökümitining anisigha oxshash a'ile ayallirinimu bosh qoymasliqi Uyghur a'ile qurulmisini weyran qilish ikenlikini tekitlidi we xitay buning bedilini hessilep ötishi kérek, dédi.

Asiye Uyghur xanimning qarishiche xitay hökümiti a'ile ishidin bashqa ishlar bilen kari bolmighan, bala béqishtin bashqa derdi bolmighan anilarni özlirining Uyghurlarni assimilyatsiye qilish siyasitige bolghan tehdit, dep qarighan.

U axirida mundaq dédi: “Xitay her xil bahaniler bilen Uyghurlargha irqi qirghinchiliqning hemme sheklini yürgüzüwatidu.”

Amérikaning sabiq tashqi ishlar ministiri xilari klinton 1998-yildiki a'ile zorawanliqi yighinida “Ayallarning ezeldin urushning asasliq qurbani” bolup qalidighanliqini otturigha qoyghanidi. Melum bolghinidek Uyghur rayonida süriye, pelestin qatarliq rayonlarda boluwatqandek ashkara urush bolmisimu, xitay hökümiti teripidin Uyghurlargha yürgüzülüwatqan éghir basturush mewjut iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.