Никол моргирт: “хитай шәрқий түркистанда немиләр болуватқанлиқини ахбараттин йошуруватиду”

Мухбиримиз нуриман
2020.05.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ghayib-qiliwetilgenlar-xatirilesh-yighinida-Nikol-soz-qilmaqta.jpg Вашингтон шәһиридики “дөләтлик ахбарат кулуби” да өткүзүлгән 2018-йиллиқ “мәҗбурий ғайиб қиливетилгәнләр хәлқара хатирә күни” паалийитидә уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң хадими никол моргерт ханим сөз қилмақта. 2018-Йили 30-авғуст.
RFA/Eziz

Дуня ахбарат әркинлики күнидә америкадики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши 1-май күни баянат елан қилип, дуняниң һәр қайси җайлиридики ахбарат орунлириниң “шәрқий түркистандики кишилик һоқуқ кризиси” ни йорутуштики хизмитини муәййәнләштүрди.

Хитай дуняда мухбирлар аң көп чәклимигә учрайдиған дөләтләрниң бири. Әркинлик сарийиниң 2020-йиллиқ доклатида хитайниң “компартийәниң идийәсини тәшвиқ қилиш”, “тәнқидий көз қарашларни бастуруш вә учур оғрилаш” арқилиқ дунядики башқа таратқуларға тәсирини кеңәйтиватқанлиқи оттуриға қоюлған.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши лайиһә түри директори никол моргрит ханим бу қетимқи ахбарат әркинлики тоғрилиқ елан қилған баянати һәққидә тохтилип мундақ деди: “һәр йили уйғур кишилик һоқуқи қурулуши ахбарат әркинликиниң кишилик һоқуқ үчүн интайин муһим икәнликини муәййәнләштүрүп келиватиду. Бу йил биз шәрқий түркистанда йүз бериватқан әһвални хәвәр қилишниң барғансери еғир чәклимигә учраватқанлиқини тәкитлидуқ. Хитайниң шәрқий түркистанда зади немиләрниң йүз бериватқанлиқини ахбараттин йошуруватқанлиқи ениқ”.

Хитай һөкүмити уйғурларға аит муһим хәвәрләрни язған мухбирлар, мәсилән 2015-йили урсула гавтийер вә 2018-йили мега раҗагопаланға охшашларниң визисини рәт қилғаниди. 2020-Йили “ню-йорк вақти” “вал ситрет журнили” вә “вашингтон почтиси” қатарлиқ гезитләрниң мухбирлирини хитайдин қоғлап чиқарди. Бу үч гезитниң һәммиси уйғур дияридики мәҗбурий әмгәк, юқири техникилиқ сақчи дөлити түзүми вә җаза лагерлириниң районға көрситидиған тәсири вә башқиларға аит муһим пакитларни йорутуп беридиған бөсүш характерлик хәвәрләрни елан қилғаниди.

Америкада турушлуқ паалийәтчи җәвһәр илһам-2014 йили хитай һөкүмити тәрипидин аталмиш “миллий қутратқулуқ вә дөләтни парчилаш” җинайити артилип муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинған дадиси илһам тохтиниң “уйғур биз” тори арқилиқ өз пикирлирини әркин баян қилғанлиқи үчүн тутулғанлиқини ейтип мундақ деди: “дадам илһам тохти өзиниң өзиниң уйғурбиз. Чом тор бекитидә ашкара һалда өз пикирлирини баян қилғанлиқи үчүн қолға елинған. Әмәлийәттә, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ хитабнамисидә мундақ дейилгән: ‛һәр бир кишиниң өз пикрини әркин баян қилиш һоқуқи бар‚; бу һоқуқ, дуняниң һәрқандақ йеридә болушидин қәтийнәзәр һәр қандақ ахбарат арқилиқ учур издәш, қобул қилиш вә тарқитиш әркинликини өз ичигә алиду. Дадам пәқәт өзиниң һоқуқини ишләтти. Әркин сөзләш болмиса, кишиләр қандақ қилип өз-ара чүшиниш һасил қилалайду? әркин ахбарат болмиса кишиләр һәқиқәтни қандақ өгиниду? мән хитай пуқралириниң бу мәсилигә тоғра қарап, дунядики башқа кишиләргә охшаш һәқиқәтни билишкә лайиқ икәнликини һес қилишини үмид қилимән”.

2009-Йилидики үрүмчи “5-июл вәқәси” дин кейин хитай һөкүмити гүлнар имин, ғәйрәт нияз, турсунҗан һезим вә башқа нурғун уйғур ахбарат хадимлирини, тор бәт башқурғучилирини түрмигә ташлиған болуп, уларниң һазирқи әһвали намәлум. Бу уйғур журналистлириниң хели көпи узун йиллиқ түрмә җазалириға мәһкум қилинғаниди. 2016-Йили, тутқун қилиш башлинип, кишиләрни лагерларға вә түрмиләргә солиғандин буян йәнә абдурахман әбәй, ялқун рози, чимәнгүл авут, илһам вәли, миркамил аблимит вә башқа нәччә онлиған ахбарат-нәшрият хадимлири тутулди. Уларниң көпиниң әһвали һазирғичә намәлум.

“вайис” журнилиниң йеқинда елан қилған хәвиригә асасланғанда хитай һөкүмити америкада турушлуқ әркин асия радийоси уйғур бөлүмидики ахбарат хадимлирини җимиқтуруш үчүн уларниң аилә тавабиатлири арқилиқ тәһдит салған.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиму өз баянатида бу әһвални тилға алғаниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт