Mutexessisler: islam dini Uyghurlarning xitaygha assimiliyatsiye bolup ketmeslikidiki eng küchlük qalqandur

Muxbirimiz gülchéhre
2022-05-09
Share
jume-namaz-saqchi.jpg Xitay alahide qoralliq saqchilirining jüme namizidin qaytqan Uyghurlarni nazaret qiliwatqan körünüsh. 2014-Yili 23-may, ürümchi.
Yomiuri of AFP

Xitay kompartiyisi Uyghur millitining kimlikini, shundaqla musulman türkiy milletlerning kimlikini yoqitish üchün Uyghur rayonida irqiy qirghinchiliq we medeniyet qirghinchiliqini dawam qilmaqta.

Xitay bir tereptin ularni türme we jaza lagérlargha solash, kolléktip jazalash arqiliq yoqitiwatqan bolsa, yene bir tereptin ularning örp-adet, diniy étiqad, til, medeniyet we qimmet qarash qatarliq her jehettin assimiliyatsiye qilip, atalmish “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” ge qoshuwétish meqsitide shiddetlik siyasetlerni qollanmaqta. Buning asasliq ipadilirining biri xitayning Uyghur rayonida yürgüziwatqan “Islam dinini xitaychilashturush” siyasitidur.

Igilinishiche, xitay hökümiti 2019-yilining béshida islamni kelgüsi 5 yil ichide pütünley “Xitaychilashturup bolush” ni otturigha qoyghan idi.

Mezkur layihe xitay hökümiti teripidin Uyghur rayonida “Diniy ashqunluqni tügitish” namida 3 milyondek Uyghur we bashqa yerlik musulman xelqlerni yighiwélish lagérigha qamap, dunyada qattiq naraziliqqa uchrighan bir mezgilde otturigha qoyulghan.

Uyghur rayonida 2000-yillarning béshidin bashlapla oqughuchilar we 18 yashqa toshmighanlarning namaz oqushi, roza tutushi we meschitlerge kirishi “Qanunsiz qilmish” dep békitilip, yerlik belgilimiler arqiliq cheklinip kélin'gen idi.

2016-Yili noyabirdin bashlap, xitay “Sh u a r quramigha yetmigenlerning jinayet ötküzüshining aldini élish nizami” we “Sh u a r jenubiy shinjang rayonida toluq ottura mektep basquchidiki ma'aripni omumlashturush nizami” din ibaret ikki nizamni yolgha qoyup, özining yoqiriqi cheklimilirini téximu kücheytishke bashlighan.

Bu ikki nizamdiki yéngi belgilimilerde mektep yéshidiki ösmürlerge ata-anilarning herqandaq shekilde we usulda diniy terbiye bérishige bolmaydighanliqi, shundaqla ösmürlerni diniy terbiyege qiziqturghuchi ata-anilarning saqchi organlirigha melum qilinidighanliqi agahlandurulghan idi.

“Sh u a r quramigha yetmigenlerning jinayet ötküzüshining aldini élish nizami” da yene “Mektep ichide her qandaq shekildiki diniy pa'aliyetler cheklinidu” dep belgilen'gen. Uningdin sirt, atalmish “Üch xil küch”, “Milliy bölgünchilik” yaki “Diniy esebiylik” ning tesirige uchrighan bolsa, jinayi jawabkarliqini üstige élish yéshigha toshmighan qoramigha yetmigenlerge qarita mexsus organlargha ewetip, terbiyelep özgertishni qobul qildurush kérekliki békitilgen.

B d t “Balilar hoquqi ehdinamisi” ning 14-maddisida “Herqaysi döletler balilarning pikir, wijdan we din erkinliki hoquqigha hörmet qilishi kérek, herqaysi döletler ata-anilarning hoquqi we mes'uliyetlirige hörmet qilishi kérek. Zörür tépilghanda, herqaysiy döletler balining yétilish iqtidarigha maslashqan asasta balilarning yuqiriqidek hoquqliridin behrimen bolushi üchün purset yaritip bérishi kérek,” dep belgilen'gen.

“Miras fondi” ning tetqiqatchisi émiliy kaw 2020-yili öktebirde b d t da mexsus Uyghur balilarning diniy kimlikidin mehrum qaldurulushi heqiqde échilghan bir muhakimide, u balilarda kichikidin tartipla özining yaritilishi, yarilishi, wijdan we axiret heqqide so'allar peyda bolidighanliqini, bundaq so'allargha qana'etlinerlik jawab tépshning rohiy saghlamliq üchün muhim rol oynaydighanliqini bildürgen idi.

U sözide “Balilarda layaqetlik exlaq, wijdan we kishilik pezilet turghuzup chiqishta diniy terbiye intayin muhim rol oynaydu. Xitay kommunist hökümiti ata-anilarni balilirigha diniy étiqadini ögitish hoquqidin mehrum qilip, balilarning yaratquchi bilen insan wijdani arisidiki munasiwetlerni öginishini cheklidi, ularni kichikidin tartip yalghuz kompartiyege étiqad qilidighan qilip terbiyelesh arqiliq öz hakimiyitini mustehkemlesh koyida boldi. . .” dégenidi.

Derweqe, xitayning rayonda barghanséri küchiyiwatqan diniy-étiqad cheklimiliri Uyghurlarning diniy telim-terbiye ishlirini téximu qiyinlashturmaqta.

Dinning Uyghurlarning milliy mewjutluqi we erkinlik kürishidiki rolini toluq tonup yetken bir türküm pidakar diniy ziyaliylar, ilgirki waqitlarda ösmür-balilarni terbiyeleshni kichik kölemdiki yer asti diniy mekteplerde dawamlashturushqa tirishqan idi. Halbuki, ular2016-yilidin bashlap, xitay hökümitining eng rehimsiz wastiler arqiliq basturush nishanigha aylan'ghan.

Yéqinda radiyomiz manas nahiyesidiki diniy mu'ellime xasiyet exmetning tutqunda ikenliki toghriliq xewer igilishi dawamida, xasiyet exmetning bala oqutqanliqi üchün 7 yilliq, “Qur'an kerim” ni saqlighanliqi üchün 7 yilliq bolup, jem'iy 14 yilliq késilgenlikini deliligen idi. Mushuninggha oxshash balilargha diniy sawat bergüchi mu'ellim we ata-anilar lagérlargha élip kétilgenliki we éghir késilgenliki ilgirimu radiyomiz teripidin küp qétim pash bolghan idi.

Xitay hökümitining bu xil “Ménge yuyush” programmisidin hetta kichik balilarmu qéchip qutulalmighan. Lagérgha ekétilgen ata-anilarning baliliri mejburiy halda hökümet bashqurushidiki daril'étamlargha apirip qoyulghan. Buning netijiside Uyghur baliliri a'ile muhiti, ata-ana terbiyesi, diniy we milliy örp-adetlerdin mehrum qaldurulup, rohiy jehettin éghir kirizislargha duch kelgen.

Kishilik hoqoq teshkilatliri we mutexessisler, xitayning bu xil dölet zorawanliqining tüp meqsiti, Uyghur perzentlirini özining diniy eqidisi we milliy kimlikidin ayriwétip, ularni xitaylashqan bir ewlad qilip chiqish ikenlikini ilgiri sürmekte.

Uyghur diyarida diniy telim-terbiye ishliri cheklen'gen bir waqitta, türkiyede Uyghur ewlatlirining milliy, diniy kimlikini saqlap qélish, ularni toghra we mötidil yolgha yéteklesh jehetlerde merhum adulhekimxan mexsum muhim rollarni oynighan idi. Merhum abdulhekimxan mexsumning oghli abdusallam teklimakan bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, özining küz qarashlirini bayan qilip ötti.

Abdusalam teklimkan, xitayning burundin tartipla Uyghurlarning diniy sahede közge körün'gen alimliri we serxillirini tutqun qilip, ulargha ziyankeshlik qilip kelgenlikini, bügünki künde bolsa Uyghurlarni islamiy étiqadidin toluq waz kechtürüsh we pütün millet gewdisi boyiche xitaylashturush üchün eng rezil wastilerni qolliniwatqanliqini tekitlep ötti.

Abdusalam teklimakan sözide yene xitayning uzun tarixtin buyan herqandaq zulum we bésimlar arqiliqmu Uyghur xelqini öz diniy étiqadidin waz kechtürelmigenlikini, islam dinining Uyghurlarning kimlikini teshkil qilghan eng muhim meniwiy tüwrük ikenlikini ilgiri sürdi.

Xitay dölet ishliri kabinétining axbarat ishxanisi 2019-yili 8-ayning 16-küni élan qilghan “Shinjangdiki kespiy maharet telim-terbiye xizmiti” namliq 49 betlik doklatida, Uyghur élida “Telim-terbiye xizmitini qanat yaydurush weziyetning teqezzasi” dep körsetken. Bu doklatta yene “Térrorluq” we “Esebiylik” ning Uyghur élida uzun tarixqa ige ikenlikini ilgiri sürgen.

Yillardin buyan islam dini we islam chüshenchiliri heqqide nurghunlighan kitab we maqalilerni yézip, muhajirettiki Uyghur jama'itige teqdim qilghan se'udi erebstandiki diniy alim muhemmed yüsüp ependi ziyaritimizni qobul qilip: “Dunyada imanning küchige yétidighan we uni yéngip chüsheleydighan héchqandaq bir küch yoqtur,” dédi.

Muhemmed yüsüp ependi, étiqadi küchlük bolghan ademde allah ta'alaning rehmitige we yardimige bolghan ümid-ishenchning küchlük bolidighanliqini, bu xildiki kishiler qelbining iman bilen nurlinidighanliqini, ularning özlirini küchlük we jasaretlik hés qilidighanliqini tekitlep ötti. U, del mushu sewebtin xitay Uyghurlarning bu sunmas étiqadi we rohi küchini sundurush üchün, ularning islamiy étiqadini berbat qilishqa uruniwatqanliqini eskertip ötti

U yene Uyghurlar tarixitiki eng qattiq qirghinchiliqqa yüzlen'gen bu qarangghu dewride, ulargha küch-quwwet, ümid we ishench béghishlaydighan küchning sheksiz ki islam étiqadi ikenlikini, islamdin ibaret bu étiqadqa mehkem baghlan'ghan Uyghur xelqining xitayning zulumliridin haman qutulup kételeydighanliqigha ishinidighanliqini bildürdi.

Xitay da'iriliri “Térrorluqqa qarshi turush we esebiylikni tügitish kürishining chéki yoq” dep jakarlash arqiliq, özlirining Uyghur diyarida yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqini yenimu ilgiriligen halda dawam qilduridighanliqidin éniq signal bermekte. Türkiye ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat inistitutining proféssori alimjan inayet ependi, gerche Uyghurlar diniy étiqad we bashqa türlük jehetlerdin tarixita misli körülmigen yoqitishlargha uchrawatqan bolsimu, emma ming yillardin buyan Uyghurlar hayatining chongqur qatlamlirigha singip ketken islamiy kimlikining xitay teripidin yoqitilishigha esla ishenmeydighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet