Ранди ширкитиниң ғайиб уйғурлар һәққидики доклати: сүний һәмраһ сүрәтлиридики лагерлар

Мухбиримиз әркин
2021-05-26
Share
Ранди ширкитиниң ғайиб уйғурлар һәққидики доклати: сүний һәмраһ сүрәтлиридики лагерлар Америкадики нопузлуқ тәтқиқат орунлириниң бири болған ранди ширкитиниң бир тәтқиқат гурупписи ениқлап чиққан сүний һәмраһида тартилған лагерларниң орни. 2021-Йили январ.
rand.org

Хитай һөкүмити уйғур елидә җаза лагерлириниң мәвҗутлуқини рәт қилип, радикаллиқни түгитишни мәқсәт қилған "қайта-тәрбийәләш орунлири" ниң тақалғанлиқи, "курсантлар" ниң оқуш пүттүргәнликини җакарлиған болсиму, бирақ йеңи ‍ашкариланған дәлилләр бу орунларниң көп қисминиң изчил актип икәнликини ашкарилапла қалмай, бу орунларниң йәнә кеңәйгәнликини көрсәткән. Америкадики нопузлуқ тәтқиқат орунлириниң бири болған ранди ширкитиниң бир тәтқиқат гурупписи бу лагерларниң сүний һәмраһда тартилған лагер сүрәтлирини анализ қилип, юқириқи дәлилләргә еришкән.

Мәлум болушичә, ранди ширкитидики мутәхәссисләр америка дөләтлик җуғрапийә истихбарат идариси билән һәмкарлишип, уйғур елидики 380 гуманлиқ лагерниң сүний һәмраһида тартилған кәчлик әһвалини тәкшүргән. Бу 380 гуманлиқ лагерни австралийә истратегийәлик сиясәт институти ‍өткән йили 9-айда елан қилған доклатида ашкарилиған болуп, ранди ширкити юқириқи 380 лагер үстидин тәкшүрүш елип барған.

Улар диққитини "бу орунлардики кәчлик чирағларниң вақитниң өтүши җәрянидики өзгириш әһвалиға қаритип, бу орунлардики һәрикәт әһвалини көзәткән. Ранди ширкитиниң йеқинда елан қилған бу һәққидики доклатида ейтилишичә, хитайниң лагерлардики һәрикитидә 2019 вә 2020-йили өзгириш болған йәни уйғурларни қисқа муддәтлик тутуп туруш вә "қайта тәрбийәләш" тин узун муддәтлик қамақ җазалириға өзгәргән.

Доклатта, әмәлийәттә 2020-йилниң оттурилириға қәдәр бу әслиһәләрниң йеримида чирағларниң көпәйгәнлики, бу әһвал бу орунларниң ноқул актип болупла қалмай, йәнә кеңәйгәнликини көрситидиғанлиқини билдүргән.

Ерик робенсон ранди ширкитиниң мәзкур тәтқиқат гурупписидики мутәхәссисләрниң бири. Униң ейтишичә, улар бу орунлардики кечилик йоруқлуқниң зичлиқ дәриҗисини анализ қилған.

Ерик робенсон зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "биз австралийә истратегийәлик сиясәт институти топлиған 380 тутуп туруш вә қайта тәрбийәләш орниниң мәвҗут санлиқ мәлуматини ишләттүқ. Биз бу орунларни ишлитип, андин кечиси йорутуш, дәп атилидиған сүний һәмраһ санлиқ мәлумат сандининиң үстигә қатламму-қатлам қойдуқ. Бу санлиқ мәлумат сандининиң қилидиғини ениқ көрүш қийин болған нуқтиларниң кечидики йоруқлуқниң зичлиқ дәриҗиси қанчилик икәнликигә қарайду. Бу санлиқ мәлумат сандини аммиға очуқ болуп, бу санлиқ мәлуматни америка дөләтлик окян вә атмосфера ‍идариси һәр хил мәқсәтләр үчүн ясиған."

Ерик робенсонниң ейтишичә, улар йәнә бу орунлардики кечилик йоруқлуқниң һәр айлиқ өзгириш әһвалиға қариған. У мундақ деди: "бу санлиқ мәлумат сандининиң қилидиғини улар йәр шаридики һәр квадратни йәрни өлчәп, кечиси йәр йүзидики йоруқлуқниң зичлиқ дәриҗиси вақитниң ‍өтүши билән қанчилик өзгәргәнликини бәлгиләйду. Биз буни һәр айлиқ ‍өзгиришкә қарап қилдуқ. Бу бизни бериш қийин болған яки барғили болмайдиған вә яки биз берип ениқлаш мумкинчилики болмиған җайларни көрүш имканийитигә игә қилди. Вақитниң өтүшигә әгишип бу җайларда қандақ ‍өзгиришләрниң йүз бәргәнлики тоғрисида бизни микро сәвийәдики учурлар билән тәминлиди."

Ранди ширкитиниң доклатида ейтилишичә, бу җәрянда башқа нурғун әслиһәләрниң йоруқлуқ дәриҗиси муқим һаләттә турған, бәзилиридә ‍азайған. Әмма һечқачан бурунқи һалитигә чүшүп қалмиған. Доклатта, бу әһвалниң тәтқиқатчиларға бу әслиһәләрниң йәнила ишлитиливатқанлиқи, әмма сиғими азайған болуши мумкин, дегән чүшәнчә бәргәнлики тәкитләнгән.

Ранди ширкитиниң алий дәриҗилик сиясий тәтқиқатчиси скот һаролд ранди ширкитиниң мәзкур программисиға қатнашмиған болсиму, бирақ униңдин хәвәрдар тәтқиқатчиларниң бири. Униң көрситишичә, бу учурлар хитай һөкүмити тақивәттуқ, дегән нурғун орунларниң тақалмиғанлиқи, уларниң дегәнлириниң тоғра әмәсликини көрсәткән.

Скот һаролд бу һәқтики зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "даириләр тәрипидин кәспий маһарәт яки ишқа орунлаштуруш мәркәзлири, дәп аталған нурғун орунлар тақилип, һечким қалмиди, дейилгән. Бирақ мениң хизмәтдашлирим кечилик сүний һәмраһ көзитиш аппарати арқилиқ бу орунларниң көп қисмида кечилик чирағларниң йоруқ икәнлики, бу чирағларниң узун мәзгил йеқиқ туруши бу лагерларда нурғун кишиниң тутуп турулуватқанлиқини көрситип бәргән."

Скот һаролдниң ейтишичә, бу лагердики кәчлик чирағ нури билән униң күндүздики мәнзириси бирдәкликкә игә ‍икән. Скот һаролд: "бу лагерларниң күндүздики бир қатар көрүнүшлириму ишчиларниң ишқа маңған һалити, хитай түрмә муһапизәтчилириниң давамлиқ мәшғулат елип бериватқан көрүнүши бу лагерларниң давамлиқ мәшғулат қиливатқанлиқини көрсәтмәктә. Мана булар хитайниң бу әслиһәләр тақалди, дегән сөзиниң тоғра әмәсликини көрситиду" деди.

Доклатта ейтилишичә, сиғимчанлиқи азайған әслиһәләр асасән бихәтәрлики төвән дәриҗилик "қайта тәрбийәләш" орунлири икән. Лекин сиғимчанлиқи кеңәйтилгән әслиһәләр түрмигә охшаш болуп, егиз тамлири сим билән урулған ‍икән. Доклатта, бу әһвалниң бәлким 2019 вә 2020-йиллиридики өзгиришни ипадиләйдиғанлиқи, қисқа муддәтлик тутуп туруш вә қайта тәрбийәләш астидики уйғурларниң узун муддәтлик қамаққа өзгәртилгәнликини көрситидиғанлиқи илгири сүрүлгән.

Хитай һөкүмити 2019-йили "қайта тәрбийәләш мәркәзлири" ниң тақалғанлиқи, "курсантлар" ниң җәмийәткә қайтқанлиқини елан қилғаниди. Бирақ ерик робенсонниң ейтишичә, хитай һөкүмити лагерларниң тақалғанлиқи елан қилған 2019 униң пәқәт 3 пирсәнти тақалған, қалған 97 пирсәнти давамлиқ мәшғулат елип бериватқан ‍икән.

Ерик робенсон мундақ дәйду: "ташқи дуняниң бу мәсилини оттуриға қоюп, хитайни шинҗаңдики тутқун қилип қайта-тәрбийәләшни тохтитишқа чақириши вә бу җәһәттики бесимниң күчийиши билән хитай буниңға һәр хил җавабларни берип, лагерларни мәвҗут әмәс яки бу орунларни қайта-тәрбийәләш, деди. Пәқәт 2019-йили у бу орунларниң тақалғанлиқини елан қилди. Бирақ бизниң санлиқ мәлуматимиз улар лагерларниң тақалғанлиқини елан қилғанда бу әслиһәләрниң пәқәт 3 пирсәнтиниң тақалғанлиқи бизгә мәлум. Шу вақитниң ‍өзидә 97 пирсәнт лагерниң давамлиқ мәшғулат елип бериватқанлиқи мәлум."

Ранди ширкитиниң доклатида ейтилишичә, шу вақитта улар тәкшүргән 51 лагерниң кечилик чирағ нури азийип тақалғандәк қилған болсиму, бирақ тәтқиқатчиларниң сүний һәмраһ рәсимлирини селиштуруп, бу лагерларниң мутләқ көп қисминиң изчил актип икәнлики, ‍униң ичидики пәқәт 11 лагерниң тақалғанлиқини муқимлаштурғанлиқи тәкитләнгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт