Уйғур мусулманлириға тақалған мәсчитләр хитай саяһәтчиләргә ечиветилгән

Мухбиримиз меһрибан
2023.04.19
Ислам әллириниң хитайниң уйғурларни бастурушиға сүкүт қилиши хитайниң җинайитигә шерик болғанлиқ, дәп қаралмақта Сәуди әрәбистан тәхт вариси шаһзадә муһәммәд бин салман солда хитай рәиси ши җинпиң билән көрүшти. 2019-Йили 22-феврал, бейҗиң.
AP

3-Айниң 23-күни башланған бу йиллиқ рамизан ейи аяқлишиш алдида турмақта. Һалбуки, дуня мусулманлири роза тутуш қатарлиқ рамизанлиқ ибадәтлирини давамлаштуруватқан бу айда, уйғур, қазақ қатарлиқ ислам диниға етиқад қилидиған йәрлик милләтләр үчүн тақалған мәсчитләрниң хитай саяһәтчилиригә ечиветилгәнлики үзлүксиз ашкариланмақта.

Рамизан һарписидин башлап, хитайниң “довйин”, йәни тик-ток қатарлиқ иҗтимаий алақә мунбәрлиридә хитай саяһәтчилириниң қәшқәр һейтгаһ җамәсигә охшаш уйғурларниң тарихи мәсчитлиригә кирип саяһәт қиливатқанлиқи, һәтта кучадики ханиқаһ җамәси ичидә бир уйғур қизиниң қәдимки күсән уссулини ойнаватқан көрүнүшләр тарқилип, ғәрб дунясидики мустәқил таратқуларда қаттиқ әйибләшкә учриған иди.

Хитай саяһәтчилириниң мусулманларниң мәсчитлиридә әркин-азадә зиярәт қиливатқан көрүнүшләрдин йәнә бири, 4-айниң 12-күни алтайда саяһәттә болуватқан мәлум бир хитай саяһәтчи тәрипидин тик-токқа йолланған.

Мәзкур син көрүнүшидә хитай саяһәтчи наһайити ениқ қилип өзиниң алтайдики “лагер мәсчити” дегән вевиска есилған, әрәбчә исми “мәсчит әкбәр” дәп атилидиған чоң мәсчиттә зиярәттә болуватқанлиқини көрсәткән. Униңда йәрлик һөкүмәтниң сиясий бәлгилимилири сәвәблик һазир бу мәсчиттә намаз оқушқа келидиғанларниң йоқлиқини билдүргән. Бу саяһәтчи йәнә мәзкур син филими тартилған күнни ишарә қилип, шу күни 4-айниң 12-күни болсиму, әмма алтайда қар йеғиватқанлиқини әскәртип өткән.

Мәзкур учурға асасән биз алтайға телефон қилип әһвал игилигинимиздә, алтай саяһәт меһманханисиниң хитай мулазимәтчиси, саяһәтчиләрниң алтайдики чоң мәсчиттә әркин-азадә зиярәт қилса болидиғанлиқини билдүрди.

Биз униңдин “рамизан мәзгилидә кишиләр мәсчитләрдә намаз оқушқа боламду?” дәп сориғинимизда, у бу әһваллардин хәвири йоқлуқини билдүрди.

Алтайдики йәнә бир меһманханиниң қазақ миллитидин болған аял мулазимәтчи хадими телефон зияритимизни қобул қилди. У соаллиримизға еһтиятчанлиқ билән җаваб бәрди.

Униң билдүрүшичә, алтайдики мәсчитләрдә аял саяһәтчиләрму зиярәт қилса болидикән, әмма һазир намаз оқуйдиғанлар интайин аз икән.

У пәқәт һөкүмәт тарқатқан кинишкиси бар имамларла мәсчиткә кирип намаз оқуялайдиғанлиқини ейтип мундақ деди: “бу йәрдә пәқәт кинишкиси бар моллиларла мәсчиткә кирип намаз оқуялайду. Уларниң молла икәнликини һәққидә кинишкиси бар. Бу йәрдә мәсчиткә кириш үчүн кинишка керәк.”

Униңдин йәнә “сиз роза туттиңизму?” дәп сориғинимизда, у: “яқ, бизниң бу йәрдә көп адәмләр роза туталмайду” деди.

Униңдин йәнә “немә үчүн?” дәп сориғинимизда, у техиму еһтиятчанлиқ билән хитайчә вә қазақчини арилаштуруп җавап бәрди: “билмәймән, бизниң өйдә роза тутқанлар йоқ”. Сөһбитимиз җәрянида у һазир сиясәт қаттиқ болғини үчүн, көп кишиләрниң роза туталмайдиғанлиқи вә мәсчитләргә беришқа җүрәт қилалмайдиғанлиқини тәкитлиди.

Алтайдики йәнә бир меһманханидин телефонимизни алған бир қазақ аял техимуқ еһтиятчанлиқ билән өзи хизмәттә болғини үчүн роза тутмиғанлиқи, һәтта ата-анисиниңму роза туталмиғанлиқини билдүрди.

Америкадики уйғур паалийәтчилиридин дуня уйғур қурултийи иҗраийә кометитиниң муавин рәиси елшат һәсән әпәнди зияритимизни қобул қилип, бу хитай һөкүмитиниң қилмишни қобул қилғили болмайдиғанлиқини билдүрди.

Елшат һәсән әпәндиниң қаришичә, мусулманларниң муқәддәс рамизан ейида уйғурлар үчүн тақиветилгән мәсчитләрниң хитай саяһәтчилиригә ечиветилиши, әмилийәттә уйғурларниң диний етиқадини дәпсәндә қилиш вә уларниң миллий ғорурини сундурушни мәқсәт қилған икән.

Елшат һәсән әпәнди йәнә хитай һөкүмитиниң уйғурларниң диний етиқадини чәкләп, уйғурларниң мәсчитлирини саяһәт орунлириға айландуриватқан болсиму, лекин пүткүл ислам дунясиниң буниңға сүкүттә туруватқанлиқини тәкитләп өтти.

Нию-йорк шәһридики туңган вәзийәт анализчиси ма җүниң билдүрүшичә, муқәддәс рамизан ейида, уйғур дияридики тарихи мәсчитләрниң хитай саһяһәтчилиригә ечиветилиши, ислам дуяси үчүнму зор һақарәт икән.

Ма җү мундақ деди: “узун йиллиқ тарихи бар мәсчитләр һазир саяһәтчиләрниң зиярәт орниға айландурулупту. Һәтта мәсчиттә будда уссули ойнилипту. Бәлким бәзиләр буни мәсчитләргә баридиған адәм қалмиғанлиқидин дәп чүшәндүрүши мумкин. Әмма биз билимиз, илгири бу мәсчитләр адәм лиққидә толуп намаз оқуйдиған мәсчитләр иди. Алтайдики мәсчиткә мән 2015-йили барған идим, у чағларда кишиләр қорқуп турсиму, йәнила мәсчиткә кирип намаз оқуялайти. Әмма қисқиғина бир қанчә йиллиқ еғир чәклимә, бастуруш вә зулум сәвәбидин кишиләр қорқунуч ичидә қелип мәсчитләргиму кирәлмәс һалға кәпту. Буниң өзи дәл хитай компартийәсиниң зораванлиқ арқилиқ йүргүзиватқан инсанийәткә қараши җинайәтлириниң испатидур. Буни қобул қилғили болмайду, әмма мусулман дөләтләр һөкүмәтлири хитайдин алидиған мәнпәәттин қуруқ қелиштин қорқуп, ислам диниға қилинған бу һақарәтләрни көрмәскә селиватиду. Бу интайин номуссизлиқ вә рәзиллик!”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.