Хитайниң ғәрбниң токини шәрққә йөткәш қурулуши уйғур елиниң муһит булғинишини техиму еғирлаштурған

Мухбиримиз әркин
2022.10.25
Хитайниң ғәрбниң токини шәрққә йөткәш қурулуши уйғур елиниң муһит булғинишини техиму еғирлаштурған Асия бойичә әң чоң болған електр истансиси дабәнчең шамал електр истансисиға хитай өлкилиригә йөткәш үчүн қоюлған електр турубилири. 2003-Йили 12-сентәбир.
REUTERS

Хитай һөкүмитиниң 2010-йилидин башлап уйғур елидә қурулушини техиму тезләткән “ғәрбниң токини шәрққә йөткәш” пилани, униң ғәрбниң нефитини шәрққә йөткәш, ғәрбниң газини шәрққә йөткәш қурулушлиридин кейин йолға қойған уйғур елини хитайниң муһим енергийә базисиға айландуруш қурулуш түрлириниң биридур. Хитай һөкүмити бу пиланни ишқа ашурушта уйғур елиниң җуңғар ойманлиқи, қумул қатарлиқ районлиридики көмүр канлириниң әтрапиға кәң көләмлик көмүр електр истансилирини қуруп, көмүрни җайида сәрп қилиш, униң ишләпчиқирилған електр токини хитайниң шәрқидики шәһәр вә сода-санаәт базилирини тәминләшни нишан қилған.

Хитай таратқулириниң хәвәрлиридин мәлум болушичә, бу йил яз айлирида хитайниң ичкири өлкилиридә қурғақчилиқ вә һаваниң қаттиқ есип кетиши йүз берип, електрға болған еһтияҗ артқанда, “ғәрбниң токини шәрққә йөткәш” қурулушиниң 3 чоң юқири бесимлиқ ток йәткүзүш линийәси хитай ‍өлкилирини ток билән тәминләштә тарихий рекорт яратқан.

Уйғур елиниң бу йил яз һаваси қаттиқ иссип кәткән мәзгилдә җяңсу, шаңхәй, хубей, чоңчиң қатарлиқ хитайниң шәрқидики өлкә-шәһәрлиригә йоллиған омуми ток миқдари 47 милярд киловаттин ешип кәткән болуп, күнлүк йөткигән ток миқдариниң өзила 447 милйон киловат болған. Һалбуки, хитайниң һөкүмәт таратқулири “шинҗаң електри” ниң қаттиқ иссиқ вә қурғақчилиқ мәзгилидә хитай өлкилириниң електрға болған еһтияҗини зор миқдарда қамдиғанлиқини қәйт қилсиму, бирақ буниң уйғур райониға елип кәлгән муһит вә иҗтимаий-иқтисадий тәсири, шундақла хитайниң 2021-йили йәр шари һава килиматини контрол қилиш үчүн бәргән вәдисини ишқа ашурушиға көрситидиған тәсирини тилға алмиған. Америкдики “йәр шари енергийә көзитиш” намлиқ тәтқиқат орниниң муһит, енергийә, вә иҗтимаий адаләт мәсилилири бойичә тәтқиқат анализчиси флора чәмпено‍ис, көмүрниң йеқилғу қилиниши аммиви саламәтлик кризисидики муһим амил икәнлики, көмүрниң һавани булғиши һәр йили нурғун өлүмни кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини билдүрди.

Флора чәмпено‍ис бу һәқтики зияритимизни қобул қилип мундақ деди: “көмүр һәм пакиз болмиған һәм қиммәткә тохтайдиған енергийә мәнбәси. Мәлум болғандәк көмүр аммиви саламәтлик кризисини кәлтүрүп чиқириду. Шуңа, қайта ишлитишкә болидиған йеңи енергийәгә көчүш қанчилик тез болса, шунчилик муһим. Бирақ хитай буниң сиртида қалди…. . Һаваниң көмүрдин булғиниши һәр йили нурғун үлүшни кәлтүрүп чиқиридиғанлиқи мәлум. Униң үстигә көм. Рни йеқилғу қилиш нурғун су тәләп қилиду. Шуңа, һазирқи пәйттә униңдин ваз кечип, йеңилашқа болидиған йешил енергийәгә көчүш бәкму муһим.”

Хитай дунядики әң көп зәһәрлик карбон қоюп беридиған дөләт болуп, ши җинпиң илгири көмүр електр ‍истансилирини қурушни тохтитидиғанлиқини билдүрүп, 2030-йилиға қәдәр зәһәрлик карбон газини контрол қилишни әң юқири чәккә йәткүзүшкә, 2060-йилиға барғанда нөлгә чүшүрүшкә вәдә бәргән болсиму, бирақ хитай һөкүмити өткән йилниң ахирлирида йеңи от електр истансилирини қурушни тәстиқлиғаниди.

Флора чәмпеноис, хитайда електр токиниң кәмчил болуши униң енергийә истратегийәсини көздин кәчүрүп, көмүрдин пайдилинишни қайта қарар қилишиға түрткә болғанлиқини билдүрди. Флора чәмпеноис мундақ дәйду: “хитай көмүр електр истансилириниң тәрәққиятини чәкләштә көзгә көрүнәрлик нәтиҗидин мустәсна бир дөләт болуп қеливатиду. Униң килимат нишани дөләтниң пиландики көмүр електр истансилириниң иқтидарини азайтишқа елип бармиди. Токниң кәмчил болуши униң енергийә стратегийәсини көздин кәчүрүп, көмүрдин пайдилинишни қайта қарар қилишиға түрткә болди. Һөкүмәт 2022-йилниң башлирида 21 гигабайтлиқ йеңи көмүр електр истансисиға иҗазәт бәрди”.

Флора чәмпеноисниң ейтишичә, хитай һөкүмити бу униң һава килимат вәдисигә тәсир қилмайдиғанлиқини қәйт қилсиму, бирақ һаваға зәһәрлик карбон қоюп беришни азайтишни техиму қийинлаштуридикән. У: “хитай көмүр истемал миқдарини давамлаштуруш униң килимат вәдисигә хилап әмәсликини қәйт қилсиму, лекин көмүр електр истансилириниң йеқилғу истемалини ешип кетиши зәһәрлик карбон газини азайтишқа өтүшни қийинлаштуруп, униң техиму қиммәткә тохтишини кәлтүрүп чиқириду” деди.

Хитай “ғәрбниң токини шәрққә йөткәш” қурулуши 3 чоң юқири бесимлиқ електр ток линийәсидин тәшкил тапқан болуп, бу 750 киловат юқири бесимлиқ шинҗаң-ғәрбий шимал електр токи линийәси, 1100 киловат юқири бесимлиқ санҗи-гучүән електр токи линийәси вә 800 киловат юқири бесимлиқ қумул-җенҗов електр токи линийәсини ичигә алиду. Буниң ичидә 1100 километир узунлуқтики 750 киловатлиқ шинҗаң-ғәрбий-шимал електр линийәси икки линийәгә бөлүнгән.

Узун йил уйғур елиниң електр енергийә саһәсидә ишлигән, һазир америкада яшайдиған бир уйғур еликер қурулуши инженериниң билдүрүшичә, “ғәрбниң токини шәрққә йөткәш” қурулуши, кишиләрниң диққитини анчә қозғимиған бир қурулуш болсиму, бирақ бу қурулушниң муһит вә башқа җәһәтләрдики бузғучунчилиқ характери интайин чоң икән. 2016-Йили америкаға кәлгәнгә қәдәр уйғур елидики нурғун ток бесимини өзгәртиш понкитлириниң қурулушиға қатнишип, мәзкур хитай енергийә қурулушиниң көлимигә шаһит болған бу инженерниң ейтишичә, улар қурған ток бесимини өзгәртиш понкитлириниң ғайәт зор ток сиғими өз вақтидила униң диққитини тартқаникән.

Америкадики “вилсон мәркизи” гә ‍охшаш нопузлуқ тәтқиқат орунлириниң бу һәқтики доклатлирида қәйт қилинишичә, гәрчә хитай һөкүмитиниң “ғәрбниң токини шәрққә йөткәш” қурулуши униң шәрқидики сода-санаәт мәркәзлиригә енергийә бихәтәрлики елип кәлсиму, бу бу ‍охшаш бир вақитта, муһит системиси интайин назук болған бу районда су вә йемәклик мәсилисидики муқимсизлиқни кәлтүрүп чиқидикән. “вилсон мәркизи” ниң илгири елан қилған бу һәқтики бир доклатида, хитайниң шәрқидики өлкиләр билән униң ғәрбидики бу районниң алдинқи еһтияҗлириниң охшимайдиғанлиқи, еһтияҗдики пәрқләрниң аҗиз бир һалқа һесаблинидиғанлиқи тәкитләнгән.

Америкадики бәзи хитай мутәхәссислириниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң йеқинқи йилларда уйғурларға қарита қәбиһлик билән кәң көләмлик бастуруш елип бериши, униң “ғәрбни токини шәрққә йөткәш” ни өз ичигә алған кәң енергийә истратегийәси билән зич мунасивәтлик икән. Америка ню-йорк шәһәр университетиниң сиясий пәнләр профессори шя миң бу һәқтики зияритимизни қобул қилип мундақ дәйду: “шинҗаңниң нефит, тәбиий газ, көмүр, шундақла пахтини өз ичигә алған тәбиий балилиқ вә мәһсулатлириниң шинҗаң аһалилиригә, болупму уйғурларға қаритилған бастуруш билән бир алақиси барму, дегинимиздә, әлвәттә буниң интайин күчлүк алақиси бар”.

Шя миң, хитайниң енергийә ‍стратегийәсиниң уйғурларни бастурушқа четишлиқ болушида бир қанчә сәвәб барлиқи, бу сәвәбләрниң бири, йәрлик хәлқниң енергийә байлиқиға болған игидарчилиқ тәләплириниң алдини елиш, шундақла шәрқтики тәрәққий қилған сода-санаәт районлирини бималал енергийә билән тәминләш икән. Шя миң мундақ дәйду: “буниң бирқанчә сәвәби бар. Биринчиси, хитай компартийәси шинҗаңға қаратқан сияситидә даим силәр мәркизи һөкүмәт малийәсидин бәргән ярдәмгә тайинисиләр, дегән илгири сүрүп кәлди. У барлиқ аз санлиқ милләтләр мәркәзниң малийә ярдимигә тайиниду, шуңа силәр рәһмәт ейтишиңлар керәк, дегәнниң бир әпсанә икәнликини билиду. Бирақ әмәлийәттә сиз мәйли шинҗаңниң байлиқини анализ қилсиңиз яки мәркәзниң шинҗаң вә тибәттин еришиватқан байлиқини һесаблисиңиз, мәркәзниң аз санлиқ милләтләргә бәргән малийә ярдимидин һәссиләп ешип кетидиғанлиқини көрисиз”

Шя миңниң ейтишичә, хитай мәркизи һөкүмити шәрқтики санаәт базилириниң енергийә мәсилисини һәл қилиш үчүн уйғур районидики адаләтсиз байлиқ тәқсиматини уйғур хәлқини бастуруш арқилиқ йошурмақтикән. Шя миң: “шуңа, бундақ әһвалда мәркизи һөкүмәт қаттиқ бастуруш арқилиқ байлиқтин мәнпәәтдар болуш, шәрқтики тәрәққий қилған районларни алди билән тәминләштин ибарәт бу йолни тутмақта. Хитайниң бу сиясити шәрқтики районлар билән ғәрбтики район оттурисида узун муддәтлик тәңпуңсизлиқни кәлтүрүп чиқарған. Шуңа, у бастуруш арқилиқ бу вәзийәтни сақлимақчи болуватиду” деди.

Хитай таратқулириниң хәвәрлиридин мәлум болушичә, уйғур елиниң бу йил яз айлирида хитай өлкилирини ток билән тәминлиши рекорт яритиш билән вақитта, униң бу җәһәттики ток билән тәминләш миқдари бу йилниң башлиридин башлапла көрүнәрлик ешип барған. Униң бу йил 3-айда хитай ‍өлкилирини тәминлигән бир ай ичидики електри 10 милярд 400 милйон 240 миң киловат болған.

Хитайдики “нур” гезитиниң бу йил 4-айда бәргән бир хәвиридә, уйғур елидики көмүр електр истансилириниң хитай ‍өлкилирини тәминлигән бир айлиқ токи хитай ‍өлкилиридә 3 милйон 150 миң тонна көмүрниң йеқилиши, 8 милйон 510 миң тонна карбон диоксид вә 20 миң 680 тонна гүңгүрт төт оксидниң һаваға тарқилишиниң алдини алғанлиқи тәкитләнгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.