Gérma'iye muxbiri xitayning tosalghusi bilen Uyghur diyarida jaza lagéri we mejburiy emgekke da'ir yip uchigha érishelmigen

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-07-17
Share
lager-sirti.jpg Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki yighiwélish lagérining biri. 2019-Yili 31-mart, xoten.
AFP

Gérmaniye metbu'atlirida xitayda we Uyghur diyarida tijaret qiliwatqan gérmaniyening dangliq shirketlirige bolghan agahlandurush sadaliri kücheydi.

14-Iyul amérika kéngesh palatasida maqullan'ghan "Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanun layihesi" we uningdin ilgiri amérika chekligen 14 xitay shirkitige munasiwetlik xewerler ikki kündin buyan gérmaniye metbu'atlirining qiziq témisigha aylinip, heptilerdin buyan dawamlashqan "Xitayning bu yilqi ékisport sommisining gérmaniyedinmu éship ketken" likige da'ir bes-munazirilerni kömüp tashlidi.

Gérmaniyening barliq dangliq axbarat wastiliri "Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanun layihesi" toghrisida bes-beste xewerler tarqatti. Xewerlerde sénator marko rubiyoning "Biz xitay kommunistik partiyesining insaniyetke qarshi élip bériwatqan jinayi qilmishlirigha köz yumalmaymiz, shundaqla herqandaq shirketning bu dehshetlik zulumgha shérik bolup payda élishigha yol qoymaymiz" dégen sözliri muqeddime qilindi. Arqidinla sénator jéf mérkléyning "Hichqandaq bir amérika shirkiti bu ziyankeshliklerdin payda almasliqi kérek. Héchqandaq amérikaliq istimalchi bilip-bilmey mejburiy emgek bedilige ishlepchiqirilghan mehsulatlarni sétiwalmasliqi kérek" dégen sözliri tekitlendi. Buning arqidin amérikaning Uyghur mejburi emgiki bilen munasiwiti bolghan 14 xitay shirkitini jazalighanliqi eskertip ötülüp, milyonlighan Uyghurning jaza lagérlirigha qamalghanliqi we yene yüzminglighan Uyghurlarning mejburiy emgekning qullirigha aylan'ghanliq qismetliri bayan qilindi.

Uyghur ziyalisi perhat muhemmidi ependi bu xususta toxtalghanda, amérikada maqullan'ghan "Uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanun layihesi" ning gérmaniye hemde yawropa ittipaqigha eza döletler üchünmu ülge bolush rolini oynaydighanliqini, gérmaniye shirketlirige bésim peyda qilidighanliqini tekitlidi.

Del mushundaq bir weziyette ARD, yeni gérmaniyening döletlik radiyo-téléwiziye qanili 15-iyul küni "Shinjangdiki gérman shirketliri: mejburiy emgekmu? yip uchi bayqalmidi" namliq bir ziyaret xatirisini tarqatti. Bu ziyaret xatirisini ARD ning shangxeydiki wakaletchisi ürümchidin ewetken idi.

Mezkur ziyaret xatirisida bayan qilinishiche, ARD ning shangxeyde turushluq obzorchisi hem muxbiri bolghan shitéfén wursél jaza lagérliri we mejburiy emgekke alaqidar yip uchigha érishish üchün mushu hepte Uyghur diyarigha barghan. Biraq xitay saqchilirining qedemde bir tosushi, so'al-soraq qilishi, munazirilishishi, rodipaydek chaplishiwélishi we iz qoghlap nazaret qilishi netijiside ular közligen meqsidige yitelmigen. Aqiwet ular gérmaniyening Uyghur diyaridiki shirketlirini ziyaret qilish niyitige kelgen. Buning bilen weziyet birdinla özgergen. Xitaylarning mu'amilisi siliqliship, ulargha qimmetlik méhman'gha oxshash pozitsiye tutqan

Shitéfén wursél aldi bilen korlagha bérip, 2016-yili qurulghan, asiya-tinch okyan rayonlirini xémiye'ik mehsulat bilen teminleydighan gérmaniyening ximiye sana'et zawuti bolghan BASF ni ziyaret qilghan. Bu shirketning shu rayondiki mes'uli brugman ularni qizghin kütiwalghan we ularning mejburiy emgekke da'ir so'allirigha jawab bérip, bu shirkette 120 mutexessisning xizmet qilidighanliqini, hemmisining yuqiri derijilik tetqiqatchilar ikenlikini, mejburiy emgek mesilisi mewjut emeslikini bildürgen hemde özlirining xitay yolgha qoyuwatqan jaza lagérliri mesilisi, mejburiy emgek mesilisini yéqindin közitip kéliwatqanliqini, shirketning exlaqiy pirinsipliri boyiche bu sahede qattiq diqqet qiliwatqanliqini eskertken.

Shitéfén wursél gérmaniyening korladiki ximiye sana'et zawuti bolghan BASF qa birqanche kilométir yiraqliqqa jaylashqan 3 jaza lagérining isximisini sün'iy hemrah süretliridin körgen bolghach, bu jaylarni közitish üchün yolgha chiqqan. Emma yerdin ünüp chiqqandekla tosattin peyda bolghan xitay saqchiliri ularning yolini késip, derhal bu rayondin yiraqlishishqa buyrughan.

Shitéfén wursél korladin qaytip, gérmaniyening ürümchidiki wolkiswagén shirkitini ziyaret qilmaqchi bolghan. Biraq bu ziyaret wolkswagénning derwazisi aldidila axirlishqan. Shirket ularni qarshi almighan, ichige kirip körüp béqishqimu ruxset qilmighan. Zamanida hitlér üchün xizmet qilghan, hazir xitayning ürümchidiki jama'et xewipsizlik organlirini saqchi mashinisi bilen teminlep, xitayning zulumigha shérik boluwaqanliq gunahi bilen eyibliniwatqan wolkiswagén héchkimning Uyghurlar toghrisidiki ziyaritini qobul qilishni xalimaydighanliqini bildürgen.

Netije itibari bilen, shitéfén wursélning bu qétimqi ziyariti xitay hakimiyitining "Shinjan'gha kélip öz közünglar bilen körüp kétinglar" dégen yalghan teshwiqatining saxta mahiyitini yene bir qétim ashkarilap bergen. Shitéfén wursél Uyghur diyarida jaza lagérliri we mejburiy emgekke alaqidar hichqandaq yip uchigha érishelmey öz béshidin ötkenler asasida mezkur ziyaret xatirisini hazirlap, 15-iyul ürümchidin ARD gha yollighan.

Gérmaniyede yéqinda maqullighan teminlesh zenjiri qanunigha bina'en xitaydiki we Uyghur diyaridiki gérman shirketliri Uyghur mejburiy emgikige chétilip qalmasliqqa agahlandurulmaqta. Gérmaniyediki weziyet analizchisi enwer ehmet ependi bu heqte toxtalghanda, gérmaniye we yawropada bu jehette ijabiy qedemlerning éliniwatqanliqini ilgiri sürdi.

Gérmaniyening teminlesh zenjiri qanuni 2022-yilidin bashlap ishchi-xizmetchilirining sani 1000 din töwen bolghan gérman shirketlirige, 2023-yilidin bashlap ishchi-xizmetchilirining sani 1000 din yuqiri bolghan gérman shirketlirige resmiy tedbiqlinidiken. Uyghurlarning mejburiy emgikige alaqidar shirketler bayqalsa, mezkur qanun'gha bina'en jazalinipla qalmay, bu shirketlerde xizmet qilghan kishilerning shexsiy mes'uliyitimu sürüshte qilinidiken. Hazir xitayda 5 mingdin artuq gérman shirketliri tijaret bilen shughullanmaqta iken.

Melum bolghinidek, yawropa ittipaqimu 13-iyul küni mejburiy emgekke munasiwetlik mexsus nizamname élan qilip, yawropa shirketlirini Uyghurlarning mejburiy emgekige chétilip qilmasliqqa agahlandurghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet