Адрян зензниң "уйғурларниң нопус үстүнлүкини өзгәртиш қурулуши" намлиқ доклатидики дуняни чөчүткән учурлар (1)

Мухбиримиз әзиз
2021-06-16
Share
Америка һөкүмити хитай әлчиханисиниң уйғур аяллири һәққидики тивиттер учурини қаттиқ әйиблиди Хитай әлчиханиси уйғур аяллирини туғмас қилғанлиқини етирап қилғанлиқи мунасивити билән ишләнгән картон.
REUTERS

Антропологийә (инсаншунаслиқ) саһәсидики алимлардин германийәлик доктур адрян зенз йеқинқи мәзгилләрдә өзиниң уйғур дияридики лагерлар мәсилиси вә милләтләр мунасивитигә даир тәтқиқатлири билән ғәрп дунясидики көплигән һөкүмәт орунлириниң, җүмлидин бирләшкән дөләтләр тәшкилати (б д т) қатарлиқ тәшкилатларниң санлиқ мәлумат "мәнбәси" болуп кәлмәктә. Буниңда униң илимгә болған әстайидиллиқи билән бирликтә өзи хуласә чиқарған темиларниң материял асасиниң рәсмий йосундики мәнбәләрдин кәлгән болушини муһим орунға қоюши муһим орун игиләйду. Униң әнә шу хил тәләп асасида тәйярлап чиққан "уйғурларниң нопус үстүнлүкини өзгәртиш қурулуши: бейҗиң даирилириниң җәнубий шинҗаңдики нопусни әлалаштуруш истратегийиси һәққидә тәһлил" сәрләвһилик әң йеңи доклати 3-июн күни оттура асия тәтқиқатидики нопузлуқ журналларниң бири болған "оттура асия тәкшүрүши" (Central Asian Survey) журнили тәһриратиниң рәсмий тәкшүрүп бекитишидин өткән. Тапшуривелинған мақалиларға нормалда икки, әң көп болғанда үч мутәхәссис баһалап тәқриз язидиған мәзкур журнал тәһрирати доктур адрян зензниң илмий мақалә шәклидики бу доклатида йорутулмақчи болған тема вә униңдики мәзмунларниң толиму сәзгүр икәнликини нәзәрдә тутуп, уни төт мутәхәссискә тәкшүрүп баһалашқа йоллап бәргән. Бир-биригә натонуш болған төтәйләнниң баһалири мәзкур доклатни толуқ муәййәнләштүрүп, униңдики пикирләрниң вә хуласиниң толуқ илмий асасқа игә икәнликини муқимлаштурған.

Мәзкур доклатта көрситилишичә, уйғур дияридики нопусниң көпийиши вә мәҗбурий иҗра қилиниватқан пиланлиқ туғут мәсилиси узундин буян назук темилардин болуш билән биргә бу райондики көплигән тоқунушларниң пилтиси болуп кәлгән икән. Болупму хитайда узун йиллап иҗра болған "бирла пәрзәнтлик болуш" тәк пиланлиқ туғут сияситиниң 2016-йили бикар қилиниши билән хитайларниңму ‍уйғурларға охшаш икки пәрзәнтлик болушиға шараит яритилған. Әмма шуниңдин кейинки нопус контроллуқи уйғур дияридики уйғурлар вә хитайларға пәрқлиқ муамилә қилинидиғанлиқини намайән қилған. Нәтиҗидә 2018-йилидин башлап оттуриға чиққан "қанунсиз пәрзәнтлик болушни нөлгә чүшүрүш һәркити" җәрянида икки йерим милйондин артуқ уйғур нопуси бар болған хотән вилайити тәвәсидә "қанунсиз туғутниң сани 21 бовақтин ешип кәтмәслик" тәк хизмәт нишани елан қилинған.

Буниңға мас һалда 2018-йилиниң өзидила пүткүл уйғур диярида һәр йүз миң аялдин 243 киши мәҗбурий туғмаслиқ ‍оператсийәси қилдурулған. Һалбуки, шу йили пүткүл хитай тәвәсидә буниң иҗра қилиниши һәр йүз миң хитай аялда пәқәтла 33 киши болған. 2019-Йилиға кәлгәндә хотән тәвәсидики уйғур қиз-чоканлириниң аз дегәндиму үчтин биридин көпрәкини мәҗбурий туғмаслиқ ‍оператсийәси қилиш пиланланған. Шу йилиниң ахири лагер шаһидлиридин қәлбинур сидиқниң баянлиридин хитай һөкүмитиниң пәрзәнтлик болуш йешидики пүтүн уйғур аяллирини мәҗбурий туғмаслиқ ‍оператсийәгә орунлаштуруш һәққидә буйруқ елан қилғанлиқи мәлум болған.

Лондон шәһридә ечилған "уйғур сот коллегийәси" ниң тунҗи қетимлиқ гуваһлиқ йиғининиң төтинчи күни, йәни 7-июн күни доктур адрян зенз бу һәқтә гуваһлиқ берип, өткән үч йил ичидә уйғур дияридики туғут нисбитиниң көрүнәрлик һалда төвәнләп кәткәнликини алаһидә тәкитлигән. У бу һәқтә мундақ дегән: "2015-йилидин 2018-йилиғичә болған арилиқта җәнубий шинҗаңдики төт вилайәттә нопусниң тәбиий көпийиш нисбити 73 пирсәнт төвәнлигән. Бу һал 2019-йилиму изчил давам қилған. Болупму ‹аз санлиқ милләтләр' асаслиқ нисбәтни игиләйдиған наһийилиридә нопусниң көпийиши 50 пирсәнт төвәнләп кәткән. Хитай наһийилиридә болса бу сан 20 пирсәнт болған. Әмма шу йили пүткүл хитайдики нопусниң кемийиши пәқәт төт пирсәнт болған. Нопусниң көпийиши астилиған болсиму, бу наһийәләрдики өлүм нисбити бурунқиға охшаш давам қилған. Бундақ әһвалда шүбһисизки, нопусниң төвәнлиши техиму тез болиду, тәбиий көпийиш нисбити болса нөл болиду. Бир қисим вилайәт вә наһийәләрни мисалға алидиған болсақ, нопусниң тәбиий көпийиш сүритиниң 2018-йилидики 5.19 Пирсәнттин 2019-йилиға кәлгәндә 1.66 Пирсәнткә чүшүп қалғанлиқини, буниң шинҗаң яки пүткүл хитайниң ортақ сәвийисидин көп төвән икәнликини байқаймиз. Мениң бу йәрдә демәкчи болғиним бу сан-сифирлар әмәс, бәлки хитай һөкүмитиниң мушу хил ғайәт зор төвәнләшниң арқисиға йошурунған узун мәзгиллик муддиасидур. Мениң қаришимчә, көпийиш нисбитиниң бу хилдики нөлдин төвән болуш һадисиси хитай һөкүмитиниң шинҗаңдики узун мәзгиллик милләтләр сиясити билән бивастә һалда оң танасип чиқиду. 2017-Йили уйғур районидики ‹йеңи нопус пиланлаш хизмәт ишханиси' ниң бир қетимлиқ хизмәт хатирисигә ‹баш секретар ши җинпиңниң җәнубий шинҗаңдики миллий нопус қурулмисини әлалаштурушни тәтқиқ қилиш вә йүксәлдүрүш һәққидики муһим йолйоруқлириниң роһини әстайидиллиқ билән толуқ әмилиләштүрүш хизмәт йиғининиң хатириси' дәп мавзу қоюлған."

Доктур адрян зензниң баян қилишичә, әнә шу тәриқидә "миллий нопусни әлалаштуруш" чақириқи бейҗиңдин келиватқан ашу хил "алий йолйоруқ" ниң бивастә йетәкчиликидә тездин иҗра болушқа башлиған. Бу хил "нопусни әлалаштуруш" аталғуси һәрқачан терорлуқ мәсилисини тәкитләп келиватқан уйғур дияридики даимлиқ ибариләрдин болуп, буниң негизи һәрвақит туғут нисбитини контрол қилишта өз әксини тапқан. Уйғур дияридики "мутәхәссисләр" дин бу саһәдә актип рол ойнаватқанларниң бири тарим университети чегра район тарих-җуғрапийәси институниң башлиқи ляв җавйү икән. У 2015-йилила "һөкүмитимиз җәнубий шинҗаңдики мәсилиләрни һәл қилмақчи болидикән, җәзмән аһалиниң нопус қурулмисини өзгәртиши, шуниңдәк уйғурларниң мутләқ үстүнлүкни игиләш вәзийитигә хатимә бериши лазим" дәп көрсәткән. Аридин бир йил өткәндә болса у мәхсус әсәр йезип "шинҗаңдики тинчсизлиқ вә террорлуқниң түпки сәвәблириниң бири җәнубий шинҗаң районида уйғур нопусиниң зиядә мәркәзлишип ‍олтурақлишишидур" дәп хуласә чиқарған. Шуниң билән биргә хитай көчмәнлириниң бу районға маканлишиши һәққидә тохтилип: "җәнубий шинҗаң районида уйғурлар билән хитайларниң нопус нисбитидә адәм ишәнгүсиз тәңпуңсизлиқ мәвҗут," дегән. 2017-Йилиға кәлгәндә болса "җәнубий шинҗаңниң һазирқи нопус қурулмиси муқимлиқ вәзийити үчүн зиянлиқ. Буни түгитишниң бир муһим тәдбири хитай көчмәнлирини зор көләмдә бу районға маканлаштуруш" дәп көрсәткән. Бейҗиңдики йәнә бир хитай мутәхәссс шү җйәнйиң буниңға тездин аваз қошуп: "шәрқий түркистан терорлуқ тәһдитини түп йилтизидин йоқитиш үчүн дөлитимиз җәзмән җәнубий шинҗаңниң нопус қуурлмисини өзгәртиши лазим" дегән.

Мушуниң өзи уйғур дияридики нопус вә туғут нисбити һәққидики сан-сифирларниң хитай мәркизи һөкүмитиниң биваста йолйоруқлири асасидики лайиһә бойичә меңиватқанлиқини көрситидикән. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн хитай мутәхәсссләрниң "терорлуқ билән миллий нопус қурулмиси зич бағлинишлиқ" дегәндәк ортақ қариши көплигән "сиясйон" ларниң қоллишиға еришкән. Бу җәһәттә алаһидә тилға елишқа тегишлик болған кишиләрниң бири "шинҗаң ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни" ниң муавин секретари лю йилей болған. 2020-Йили пүтүн хитайдин йиғилған 300 мутәхәссисниң баш қошуш йиғинида у "шинҗаңдики һәрқайси саһәләрдә көплигән утуқларни қолға кәлтүргән болсақму, шинҗаңниң иҗтимаий муқимлиқи түп йилтизидин һәл болғини йоқ" дәп көрсәткән.

Бу һәқтә сөз болғанда доктор адрян зенз мундақ дәйду: "лю йилейниң пикричә, җәнубий шинҗаңдики мәсилиләрниң йилтизи аһалиниң нопус қурулмисидики тәңпуңсизлиқ. Нопусниң тәркиби қисми һәмдә нопус бихәтәрлики узун мәзгиллик муқимлиқниң асаси вә капалити. Чүнки хитай һөкүмити бивастә мәбләғ билән тәмин әткән бу тәтқиқатлар вә ‹алим' ларниң хуласиси бойичә елип ейтқанда, җәнубий шинҗаңдики хитай нопусиниң нисбити бәкла төвән. Һазир бу сан 15 пирсәнткиму йәтмәйду. Бу хил нопус тәңпуңсизлиқи җәнубий шинҗаңдики әң ядролуқ мәсилиләрниң биридур. У мушундақ дәп қарайду һәмдә мушуни тәшәббус қилиду. Униң пикричә, уйғурлар мәркәзлик олтурақлашқан бу районда хитайларниң игилигән нисбити 2018-йили сәккиз пирсәнт әтрапида болған. Лю йилейниң бу мәлумати байинғолин областиниму өз ичигә алиду. 2018-Йилиға кәлгәндә лю йилей йәнә бир қетим пикир баян қилип: ‹шинҗаңниң нопус қурулмиси вә милләтләр қурулмиси пәқәтла қамлашмиған бир шәкил елип қалған' дәп көрсәткән. У бу һәқтә қилған сөзидә ‹шинҗаң райони җәзмән нопус қурулмси вә милләтләр қурулмиси мәсилилирини қайтидин ойлинип көрүши, болупму буни дөләт бихәтәрлики нуқтисидин ойлишиши лазим' дегән.

Хитайдики "алимлар" билән "сиясийонлар" ниң мушундақ бир яқидин баш чиқириши билән уйғур дияридики нопус қурулмиси вә милләт қурулмисини өзгәртишниң йол хәритиси әнә шу тәриқидә сизип чиқилған. Буниң билән уйғурларниң туғут нисбитини чәкләшниң пүткүл хитай дөлитиниң узақни көзлигән мәнпәәти үчүн қанчилик муһим икәнлики йәнә бир қетим гәвдиләнгән.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт