Ақсу сақчиси: “бу қетим қобул қилидиған сақчиларниң хотун-балилириниму йөткәп беримиз”

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2024.06.06
“бәхтлик уйғурлар” ниң бәхтсизликигә даир дәлил-испатлар Қәшқәр кона шәһәрдики хитай сақчилири. 2021-Йили 3-май.
REUTERS

Хитай һөкүмити уйғур диярида ирқи қирғинчилиқ сияситини йолға қоюштин илгирила, йәни 2014-йилидин башлапла, уйғур дияриға пүтүн хитайдин сақчи хадимлирини қобул қилишқа башлиғаниди. Барлиқ юқири техникилиқ тәқибләш системилири билән қаплинип, бәәйни “сақчи дөлити” гә айландурулған уйғурлар диярида, униң һазирму ичкири хитай өлкилиридин сақчи вә ярдәмчи сақчи қобул қилишниң тохтатмиғанлиқи, һәтта барғанчә көпәйтиливатқанлиқи мәлум.

Ақсу миңға йеқин сақчи көпәйтмәкчи

Ақсу вилайәтлик җамаәт хәвпсизлики идариси, ақсу вилайәтлик адәм күчи байлиқи вә иҗтимаий капаләт идарисиниң үндидар супилирида 2024-йили 26-май тарқатқан уқтурушлиридин мәлум болушичә, 2024-йили ақсу вилайитигә җәмийәттин 923 нәпәр ярдәмчи сақчи хадими қобул қилинмақчи икән. Тизимлитиш вақти 6-айниң 1-күнидин 6-айниң 5-күнигичә болуп, қобул қилиш даириси пүтүн хитайға йүзләнгән.

Улар “сиясий мәйдани ениқ болуш”, “миллий бөлгүнчилик” вә “қанунсиз диний паалийәт” кә қәтий қарши туруш ирадисигә игә болуш, вәзипини нормал ада қилиш үчүн тәләп қилинған җисманий шараит вә роһий сүпәткә игә болуш дегәндәк шәртләргә асасән таллинидиған болуп, таллаш обйекти 18 яштин 35 яшқичә дәп көрситилгән.

Бу қетимқи сақчи қобул қилиш еланиға қариғанда, қобул қилинидиған сақчи хадимларниң хизмәт тохтами 3 йил, синақ вақти 6 ай болидикән.

Биз бу қетимқи җәмийәттин ашкара сақчи қобул қилиш һәққидә йәниму тәпсилий учур елиш үчүн, мәзкур сақчи қобул қилиш еланида тизимлатқучиларға тәмин етилгән алақилишиш номуриға телефон қилдуқ.

Телефонни алған ханим адәм күчи байлиқи вә иҗтимаий капаләт идарисиниң хадими болуп, у, ақсу вилайитидә бу қетимқи сақчи қобул қилиш көлиминиң бир қәдәр зорлуқи вә ичкири өлкиләрдин қобул қилинидиғанларға алаһидә етибар сиясәтлири барлиқини чүшәндүрүп мундақ деди:

“бу қетим сақчи қобул қилиш пүтүн мәмликәткә йүзлиниду. Еланда көрситилгән алақидар тәләпләргә мас кәлгән һәр қандақ адәм тизимлатса болиду, миллити вә тәвәликигә чәклимә қоюлмайду. Мәмликәтниң һәр қандақ җайидин илтимас қилалайду. Бу қетимқи сақчи қобул қилишниң йәнә бир алаһидә тәрипи шуки әгәр қобул қилинғучиниң аяли вә яки қиз дости башқа җайда болса, уларниң аилисини җәм қилип хатирҗәм хизмәт қилиши үчүн, қобул қилинған сақчиларниң хотун-балилириниму йөткәп беришкә вә хизмәткә орунлаштурушқа, туралғу билән тәминләшкә капаләтлик қилиниду”.

Гәрчә бу хадим еландики шәртләр һәққидә тәпсилий җаваб бәргән болсиму, лекин даириләрниң немә үчүн бунчә көп сақчиға еһтияҗлиқ болуп қалғанлиқини сориғинимизда, җаваб бәрмәйла телефонни қоювәтти.

Ақсу җамаәт хәвпсизлик ирадисиниң еланидики йәнә бир алақилишиш телефон номури уланди, телефонни алған хадимдин бу қетим сақчиларниң қандақ шәртләр билән қобул қилинидиғанлиқи вә уларниң қандақ тәқсимлинидиғанлиқини соридуқ.

У қисқичә чүшәндүрүп мундақ деди: “ақсу вилайити 2024-йили 923 нәпәр сақчи қобул қилишта пүтүн җәмийәттин қобул қилиду. Улар ақсу вилайитиниң җамаәт хәвпсизлик системисиниң барлиқ шәһәр наһийә, йеза кәнтлиридики тармақлириниң еһтияҗиға асасән тәқсим қилиниду. Хизмәт вәзиписи вә тәлипи бир қәдәр еғир болғанлиқи үчүн асасән әрләр вә 30 яш һәм униңдин төвән яштикиләр қобул қилиниду. Бу қетим хәлқ сақчилири вә ярдәмчи сақчилиққа илтимас қилғучиларниң тәвәлики вә миллитигә шәрт қоюлмайду, вәзипә өтәш җәрянида қурбан болғанлар аилә-тавабиатлири болса 10 номур қошуп берилиду. Уйғур яки башқа аз санлиқ милләтләргә 5 номур вә милләтләр иттипақлиқи нәмунилиригиму 5 номур қошулиду. Тизимлатқучилардин 6-айниң 13-күни, сиясий сапаси, қануний саватлири қатарлиқлардин имтиһан елип таллиниду”.

Униңдин районда йеқинқи йилларда муқимлиқ хизмитиниң үнүминиң интайин яхши болғанлиқи, хәлқниң хатирҗәм сиясий вә иҗтимаий вәзийәттин бәһрилинип яшаватқанлиқини тәшвиқ қилиниватқан бир вақитта, немә үчүн даириләрниң йәнә бунчә көп сақчиға еһтияҗлиқ болуватқанлиқини сориғинимизда, у, хадим дәрһалла сәзгүрлүк ипадилиди-дә: “һазирқи сиясий вәзийәт дейиливатқандәк һәммигә мәлум, әмма милләтләр иттипақлиқини қоғдаш хизмити тәлипи йәнила кәскин болғанлиқидин, буни тәләпкә йәткүзүш керәк. . .” деди вә сөзиниң ахирини чүшүрмәйла телефонни қоювәтти.

“террорлуққа зәрбә бериш” ни “нормаллаштуруш” тәлипи билән мунасивәтликму?

Буниң алдида, хитай компартийәси сиясий биюросиниң әзаси, сиясий-қанун комитетиниң секретари чен венчиң өткән һәптә уйғур районини көздин кәчүргәниди. 5-Айниң 22-күнидин 26-күнигичә үрүмчи, қәшқәр, или қатарлиқ җайларда җиддий хизмәт тәкшүрүши қилған чен, ши җинпиңниң йеңи дәврдики шинҗаңни идарә қилиш тәдбирини омумйүзлүк изчиллаштуруш, террорлуққа қарши туруш, муқимлиқни қоғдашни даимийлаштуруш керәкликини тәкитлигәниди. Шуниң билән бир вақитта у йәнә “шинҗаңниң муқимлиқи, шундақла пүтүн мәмликәтниң муқимлиқиға һәқиқий капаләтлик қилиш” ни тәләп қилғаниди.

Хитай компартийәси баш секретари ши җинпиң өткән йили авғустта уйғур районини зиярәт қилғандиму охшашла “җәмийәт муқимлиқини биринчи орунға қоюш, террорлуқ вә әсәбийликкә зәрбә бериш; шундақла иқтисадий қурулушни җанландуруш” ни тәкитлигәниди.

Чен венчиңниң уйғур райониға қаратқан бу зиярити ахирлашқанниң әтисила, җамаәт хәвпсизлики министирлиқи баянат елан қилип, хитайниң йәттә йилдин көпрәк вақиттин бери террорлуқ һуҗумини көрмигәнликини ейтқан.

Хитайниң йеқинда елан қилған ақ ташлиқ китабида “террорлуққа қарши туруш хитайниң қанун саһәсидә қолға кәлтүргән йеқинқи 10 йиллиқ тәрәққияти” дейилгән болса, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң 1-айда елан қилған доклатида, даириләрниң “җәмийәт муқимлиқини қоғдап, террорлуққа зәрбә бериш” тә давамлиқ чиң туридиғанлиқи көрситилгәниди.

Шундақ болушиға қаримай хитай сиясий-қанун комитетиниң секретари чен венчиңниң районда бу қетим йәнә мәхсус “террорлуққа зәрбә бериш” ни “нормаллаштуруш” ни тәкитлишигә мас һалда, даириләрниң сақчи күчини йәниму көпәйтишкә башлиғанлиқи көзәткүчиләрниң диққитини қозғимақта.

Йеқинда нәшрдин чиққан “хитайниң чоң дөләт оюниға тақабил туруш” намлиқ китабниң аптори, америка ташқи сиясәт кеңиши (AFPC) ниң тәтқиқатчиси майкел соболик (Michael Sobolik) өзиниң, хитайниң уйғур диярида үзлүксиз сақчи көпәйтишигә қарита әндишисини ипадиләп радийомизға әвәткән язма инкасида мундақ дәп язған:

“хитай компартийәси йәттә йилдин буян уйғур хәлқигә қарши ирқий қирғинчилиқ елип барди. Шинҗаңдики сақчиларниң бу җиддийлики билән, бейҗиң уйғурларниң кимлики, мәдәнийити вә мәвҗутлуқини йоқитиш тиришчанлиқини һәссиләп ашуруватқандәк қилиду. Милйонлиған бигунаһ уйғурларниң көпинчисиниң америкада туғқанлири бар, улар түрмидә нәччә йил ятқан. Америка тәдбир бәлгилигүчилири гүлшән аббасқа охшаш бу уйғурларниң сәвәбини тутқа қилиши вә уларниң қоюп берилиши үчүн қолидин келишичә тиришиши керәк”.

Уйғур елиниң барлиқ җайлирида сақчи көпәйтилмәктә

Уйғур аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлики идариси тори, адәм күчи байлиқи вә иҗтимаий капаләт идариси тори қатарлиқлардин ашкарилинишичә, 2024-йили кириши билән бу хилдики еланларни чиқарған шәһәрләрдин йәнә үрүмчи, ғулҗа, санҗи, қәшқәр, қаримай, қумул қатарлиқлар шуниңдәк йәнә биңтүәнигә қарашлиқ җамаәт хәвпсизлик органлириму бар болуп, җайлар охшимиған санда даимлиқ сақчилардин башқа йәнә ярдәмчи сақчиларниму қобул қилидиғанлиқини билдүргән.

Уйғур елидики биңтүәни 7-дивизийәси қурған “хуяңхе” шәһәрлик җамаәт хәвпсизлики идариси 2024-йили 4-айда сақчи ярдәмчи хадимлириға очуқ хизмәтчи қобул қилиш уқтуруши тарқатқан болуп, улар бу қетим 200 нәпәр ярдәмчи сақчи қобул қилишни пиланлиған, қобул қилиш даириси охшаш пүтүн мәмликәт болуп, яш чәклимисиму охшаш 18 яштин юқири вә 35 яштин төвән болуши шәрт қилинған.

Муқимлиқ сияситини иҗра қилиш давамлашмақта

Һалбуки 2024-йили 5-айниң 27-күнидики қәшқәр вилайити поскам наһийәсиниң ярдәмчи сақчи хадимлирини қобул қилиш еланидин болса, даириләрниң сақчи күчини көпәйтишиниң сәвәби ашкариланған. Буниңда мундақ дейилгән: “иҗтимаий капаләт вә муқимлиқ хизмитини йәниму күчәйтип, наһийәниң әмәлий әһвалиға асасән, поскам наһийәсидики омумий иҗтимаий капаләт вәзийитиниң давамлиқ муқимлиқиға капаләтлик қилиш үчүн, аммиға очуқ-ашкара һалда ярдәмчи сақчи хадими қобул қилиш қарар қилинди”.

2023-Йили 19-январ уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари ма шиңруй уйғур аптоном районлуқ интизам тәкшүрүш комитетиниң йиллиқ йиғинида сөз қилип, уйғур елидә сиясий назарәтни күчәйтиш, конкретлаштуруш, ениқлиқ дәриҗисини юқири көтүрүш вә сиясий назарәтни нормаллаштурушни тәләп қилғаниди.

Йиғинда ма шиңруй, хәлқараниң қаттиқ бесимиға учраватқан хитайниң “шинҗаң сиясити” дә өзгириш болмайдиғанлиқидин бешарәт берип, “партийәниң йеңи дәврдики шинҗаңни башқуруш истратегийәсини толуқ вә тоғра әмәлийләштүрүш, иҗтимаий муқимлиқ вә узун муддәтлик әминлик омуми нишаниға мәркәзлишиш” ни тәкитлигән.

“мукәммәл сақчи дөлити” намлиқ китабниң аптори, алий тәтқиқатчи җеффирий кейин (Geoffrey Cain), радийомизға әвәткән язма инкасида, уйғур диярида ирқий қирғинчилиқниң давам қиливатқанлиқи вә өзиниң буниңдин кейинки вәзийәткә болған әндишисини мундақ ипадә қилған: “нурғун мутәхәссис вә анализчилар шәрқий түркистандики ирқий қирғинчилиқ ахирлишиши мумкин дәп қариди. Улар җаза лагерлириниң тақалғанлиқини вә нурғун мәһбусларниң түрмигә соланғанлиқи вә мәҗбурий әмгәккә селинғанлиқини оттуриға қоюшти. Хәвәрләр буниң әмәлийәткә тоғра кәлмәйдиғанлиқини көрситип бәрди. Хитай компартийәси бигунаһ кишиләрни аталмиш, террорлуққа қарши туруш һәрикити намида кәң көләмдә тутуп турушни давамлаштурмақчи. Бу, чен чүәнгониң 2016- вә 2017-йиллири шинҗаңда һакимийәт бешиға чиққандикигә охшаш болуп, у, җаза лагери системисини пиланлиған. Булар һәммиси хитай коммунист партийәсиниң бу җайдики сияситиниң давамлишидиғанлиқини вә уларниң террорлуққа қарши туруш дәп атиған һәрикитиниң давамлишидиғанлиқидин дерәк бериду. Кишини әпсусландуридиғини, техиму көп қанунсиз тутуп турушларниң давамлишидиғанлиқини көрүшимиз мумкин”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.