Уйғур елиниң диний вәзийити: 150 кишилик мәсчиттә 4 намазхан, уйғур мәсчиттә туңган имам

Мухбиримиз шөһрәт һошур
2022.11.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
heytgah-saqchi-charlash.jpg Һейтгаһ мәсчити алдида чарлап йүргән сақчилар. 2017-Йили 4-ноябир, қәшқәр.
AP Photo/Ng Han Guan

Хитай даирилири хәлқара тәнқидләргә җавабән, уйғур елида диний вәзийәтниң нормаллашқанлиқини изчил һалда базарға салмақта. Мухбиримизниң бу һәқтә елип барған телефон зиярәтлири давамида, корладики 150-200 кишилик бир мәсчиттә 4 ла кишиниң намаз оқуватқанлиқи; ғулҗа наһийәсидики бир уйғур мәсчитидә  тәвәликтин уйғур “диний зат” тепилмиғанлиқи үчүн, тунган имамниң хатиплиқ қиливатқанлиқи ашкариланди. Төвәндә мухбиримиз шөһрәт һошурниң бу һәқтә тәйярлиған программиси диққитиңларда болиду.

Хитай даирилири хәлқара җамаәтниң еғир тәнқидигә учриғандин кейин, 2017‏-йили әвҗигә чиққан диний бастурушлирини 2020‏-йилдин башлап, бәлгилик дәриҗидә юмшатқан вә буниң көрүнүши сүпитидә илгири тақивәткән бир қисим мәсчитләрни намазханлар үчүн ачқан иди. Бу аталмиш “юмшаш”қа гәрчә икки йилдин ешип қалған болсиму, хитайниң сияситигә қарита пүтүнләй ишәнчини йоқатқан җамаәт, мәсчитләргә кириштин өзини тартқанлиқи мәлум.

Корладин телефон зияритимизни қобул қилған бир сақчи хадиминиң ашкарилишичә, даириләр кишиләрниң динға етиқад қилиш вә қилмаслиқ һоқуқи барлиқи  тәкитләнгән мәхсус бир уқтурушни чүшүргән. Даириләр бу арқилиқ, җамаәтни  мәсчитләрни бош қоймаслиққа үндәп баққан болсиму, әмма аһалиләр мәзкур уқтурушқа қарита һечқандақ инкаста болмиған. Нәтиҗидә мәзкур сақчи башқуриватқан тәвәликтики 150-200 кишилик бир мәсчиткә бир мәһәллидин бирдин киши болуп, пәқәт 4-5 чә киши һәр җүмә  намизиғила кәлгән.

Хитай даирилири йеқинда хотән вилайити һазирлиған бир тәшвиқат сәһнисидә, хотәндики мәсчитләрдики әслиһәләрниң йеңиланғанлиқи, гүзәл мәсчит муһитиниң техиму көп кишиләрниң мәсчиткә келишигә түрткә болғанлиқи хәвәр қилинған. Илгири хотән қарақаштин игилигән бир учуримизда, ява йезисида 2017‏-йилиниң бешидила диний затларниң 60 пирсәнти кеслип болғанлиқи ашкарилиған иди.

Мәлум болушичә, бу вәзийәт ғулҗада техиму еғир болуп, қамал мәзгилидә ачарчилиқ сәвәбидин өлүм һадисилири көпәйгәндә, җәсәтләр топлинип әкитилиштин аввал, бәзи аилиләргә мейитниң намизини чүшүривелиш пурсити берилгән болсиму, әтрапда диний зат болмаслиқ, йәни диний затларниң мутләқ көпчилики түрмиләрдә болуш сәвбидин, мейитни қисмән болсиму диний йосун бойичә узитишқа имкан болмиған.

Илгири игилигән бир учуримиздин мәлум болушичә, ғулҗа шәһири хитайбазиридики 3 мәсчитниң һәммисила тақалған. Бу үчидин тахтиюн мәсчиттики 7 нәпәр мәсчит һәйитиниң һәммисила кесиветилгән иди. Бу һәптидики ениқлашлиримиз давамида, бир кәнт аманлиқ мудириниң баянлиридин  мәлум болушичә, ғулҗа наһийә қараяғач йезисидики уйғур мәсчитигә җүмә намизини оқутуш үчүн, үчон хуйзу йезисидин бир тунган имам тәйинләнгән.

Аһалиләрниң инкас қилишичә, мәзкур мәсчиттики җүмә намизиға пәқәт, мәһәллиләрдики “4 пешқәдәм” дәп аталған, тәминат җәһәттин һөкүмәткә беқинған кишиләр тәшкиллик һаләттә бериватқан икән. Улар туңган имамниң чала уйғурчә сөзлигән хутбисини чүшиништә қийналған вә арилиқта һәҗивий йосундики уқушмаслиқлар келип чиққан болсиму, әмма җамаәт буниңға күлүшкә яки наразилиқ билдүрүшкә петиналмиған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.