Xitaylarning Uyghur diyarigha türkümlep oqutquchiliqqa jelp qilinishi diqqet qozghimaqta

Muxbirimiz méhriban
2020-07-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay ölkiliridin qaramaygha yötkep kélin'gen köchmenler.
Xitay ölkiliridin qaramaygha yötkep kélin'gen köchmenler.
RFA

Yéqindin buyan xitay taratqulirida uniwérsitétlarni püttürgen xitay oqughuchilarni Uyghur rayonida oqutquchiliqqa jelp qilish teshwiqati barghanche kücheygen. Bu xil teshwiqatlarda yene ilgiri ikki yilliq toxtam bilen Uyghur diyarigha xitay tili oqutushi üchün kelgen xitay yashlirini "Bu zéminda menggü yerlishish" ke righbetlendüridighan teshwiqat xewerlirimu köpeygen.

21-Iyul küni "Shinjang géziti" de "Shinjanggha yerlisheyli, bu yerde kengri dunya bar" serlewhelik maqale élan qilindi. Maqalide "Shinjanggha ikki yilliq yardem" ge kelgen xitay aliy mektep oqughuchisi wezipisini tügetkendin kéyin xotende dawamliq oqutquchiliq qilishni tallighanliqi bayan qilinip, uning bu rayonda "Menggülük yiltiz tartish" qarari medhiyelen'gen. Maqalida yene uninggha oxshash ikki yilliq toxtam bilen Uyghur aptonom rayonigha oqutquchiliqqa kelgen xitay yashlirining özi ishlewatqan jaylarda "Menggülük yiltiz tartishi" teshebbus qilin'ghan.

Bu yil 7-ayning béshidin bashlap xitayning hökümet taratqulirida yene xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinping, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'go qatarliqlarning bu yil aliy mekteplerni püttürgen xitay oqughuchilarni Uyghur rayonida "Yiltiz tartish" qa chaqirghanliqi heqqidiki xewerlermu köplep otturigha chiqqan.

Halbuki, xitay da'iriliri xitay yashlirini Uyghur diyarigha "Menggülük yiltiz tartish" qa chaqiriwatqan bu mezgilde, yeni 2016-yilining axiridin bashlap Uyghur aptonom rayonining barliq sheher-yézilirida yeslidin tartip asasiy ma'arip sistémisidiki barliq oqutush matériyalliri xitaychilashturulghan. Uyghur tili oqutushi emeldin qélip, uning ornini xitay tili oqutushi igiligen. Hetta 2017-yili bashlan'ghan 1 milyondin 3 milyon'ghiche Uyghurni lagérlargha qamash herikitide oqutquchilarni asas qilghan Uyghur ziyaliyliri türküm-türkümlep lagérlargha qamilip, Uyghur oqutquchilar mekteplerdin tamamen séqip chiqirilghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan Uyghur pa'aliyetchiliri xitay hökümitining bu xil teshwiqatining yaman aqiwitini agahlandurdi. Ular buning "Xitayda éghirlishiwatqan ishsizliqni hel qilish" tin bashqa yene téximu muhimi "Uyghur ewladlirini xitay ma'aripida assimilyatsiye qilishni meqset qilghan" liqini tekitlidi.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit öz qarishini otturigha qoyup, "Da'irilerning bir tereptin nöwette xitayda éghirlishiwatqan ishsizliq bésimini hel qilip, xitay xelqining hökümetke bolghan naraziliqini peseytishke urunsa, yene bir tereptin Uyghur oqutquchilar siqip chiqirilghan mekteplerde xitay oqutquchilirini yerleshtürüsh arqiliq Uyghur ewladlirini xitay ma'aripida terbiyilep, ularni assimilyatsiye qilishni téz arida emelge ashurushni meqset qiliwatqanliqi" ni bildürdi.

2016-Yili ürümchidin ayrilip, gérmaniyege kélip yerleshkendin buyan yalghuz kishilik namayish arqiliq tutqundiki Uyghurlar mesilisini anglitip kéliwatqan abdullar arish ependi ilgiri yerken nahiyiside ottura mektep oqutquchisi bolup uzun yil ishligen iken.

Abdulla ependi xitay da'irilirining yillardin buyan Uyghur oqutquchilarni her xil bahanilerde ma'arip sépidin siqip chiqirip, eslidiki tejribilik Uyghur oqutquchilarning ornigha xitay tilliq oqutquchilarni köplep qobul qilghanliqini özi ishligen yerken nahiyelik ottura mekteptiki ehwallargha birleshtürüp bayan qildi.

Xewerliridin melum bolushiche, 2016-yildin kéyin xitay da'iriliri rayonda alliqachan bashlap bolghan "Qosh tilliq ma'arip" ning qedimini yenimu tézleshtürüp, Uyghur milliy ma'aripini tamamen xitaychilashturush basquchigha ötken. 2016-Yili 9-aydin bashlap da'iriler "Dölet tili oqutushini omumlashturush" namida Uyghur diyaridiki yesli, bashlan'ghuch mektep we ottura mekteplerni pütünley xitay tilliq mekteplerge aylandurghan. 2016-Yili 9-aydin bashlap ashkara élan chiqirish sheklide xitay ölkiliridin nechche on minglighan xitay oqutquchilarni yuqiri ma'ash we yuqiri teminat bilen tengritaghning jenubi-shimalidiki mekteplerge yerleshtürgen.

Abdullar arish ependi bu heqte toxtilip, xitay da'irilirining Uyghur oqutquchilarni ma'arip sahesidin pütünley siqip chiqirip, ularning ornigha xitay tilliq oqutquchilarni mekteplerge yerleshtürüshi netijiside, Uyghur oqughuchilar eslidiki Uyghur oqutquchilardin alidighan Uyghur ma'aripi terbiyesidin mehrum qalghan. Xitay hökümiti bu xil usul arqiliq özi nishan qilghan Uyghur ewladlirini xitaylashturushtin ibaret toluq assimilyatsiye siyasitini tézleshtürüshke meydan hazirlighan.

Radiyomiz Uyghur bölümi 2016-yili 8-ayning axiri ghulja sheherliq ma'arip idarisige téléfon qilip ehwal igiligende ziyaritimizni qobul qilghan xadim ghuljadiki mekteplerde xitay tilliq oqutushning omumlishiwatqaqanliqini we xitay tilliq oqutquchilarning jiddiy türde qobul qiliniwatqanliqini bildürgen idi.

Toluq bet