Uyghurlarni “Dashqazan tamiqi” arqiliq xitaylashturush

Amistérdamdin obzorchimiz asiye Uyghur teyyarlidi
2024.03.21
xoten-ashxanisi Ürümchi iqtisadi téxnika tereqqiyat rayoni tiyenjushen kochisida “Xoten ashxanisi” ning ürümchidiki 112-nomurluq ashxanisi échildi. 2021-Yili 6-séntebir, ürümchi
uetd.gov.cn

“Dashqazan tamiqi” dégen söz ötken esirning 50-yilliridin bashlan'ghan xitayning kommunalashturush tüzümining mehsulidur. Halbuki Uyghur élida “Dashqazan” lashturush, xitayning Uyghur xelqini dinsizlashturush, xitaylashturushtiki yene bir wasitisige aylanmaqta.

Shinjang Uyghur aptonom rayonluq hökümet Ötken ayning bashliridila 2024-yili Uyghur élida on ming dane “Yashan'ghanlar ashxanisi” tesis qilidighanliqini élan qilghanidi. Bir qanche kündin buyan bu heqtiki xewerler xitay uchur wasitiliride keng kölemde tarqilishqa bashlidi. Hemmige melum bolghinidek, Uyghur élida yémek-ichmek kespi kishilerning éhtiyajini qandurushqa yéterlik derijide tereqqiy qilghan. Yashan'ghanlar xalisa öyliride, xalisa ashxana, réstoranlarda xalighan yémekliklirini yéyish shara'itigha ige. U halda xitay nime wejidin Uyghur élida “Yashan'ghanlar ashxanisi” qurushqa éhtiyajliq bolup qaldi?

Biz bu yerde xitayning meqsiti heqqide sözleshtin awwal, aldi bilen “Yashan'ghanlar ashxanisi” ning xaraktéri heqqide izdinip köreyli. Atalmish “Yashan'ghanlar ashxanisi” bolsa dölet igilikidiki ashxana bolup, ötken esirdiki kopiratip ashxanisi bilen jehette oxshash menige ige. Démek, biz ötkenki obzorlirimizda tilgha élip ötkinimizdek, Uyghur élida kopiratiplarning qayta térilishigha egiship, “Yashan'ghanlar ashxanisi” ning peyda bolushida muqerrer bir baghlinishning bolghanliqida gep yoq. Undaqta, bu baghlinishning keynide zadi qandaq meqset yoshurun'ghandu?

Gerche xitay Uyghur élida “Yashan'ghanlar ashxanisi” din ibaret “Dashqazan tamiqi” ni yolgha qoyudighanliqini téxi yéqindin buyan teshwiq qiliwatqan bolsimu, emeliyette Uyghur élida “Dashqazan tamiqi” omumlashturulghili bir qanche yillar bolghan. Yeni, xotende moda bolghan “Xoten ashxanisi (和田大食堂) ” buning bir misalidur. “Xoten ashxanisi (和田大食堂) ” tijaret bashlighandin tartip taki 2022-yilighiche xoten wilayitining özidila 104dane, ürümchide 19 dane, jyangsu ölkiside 4 dane, béyjingda 1 dane tarmaq ashxana échish derijisige yetken. Bir yilning ichide bir ashxanining yüz nechche tarmaq ashxana échish halitige yétishini tesewwur qilish heqiqet tes. Emma bu ashxana dölet igilikide bolghanda ishlar mana mushundaq qolaylishidighan gep. Emma mesile, Uyghurlarning yémek-ichmek kespini xitayning hakimiyitining tartiwélishining Uyghur tijaretchilirige élip kélidighan tesiridur. Teminlesh-sétish kopiratipliri, yéza-igilikidiki her xil kopiratiplarning qurulushi, xitay hökümitining yéza-igilik mehsulatlirining teminlesh-sétish zenjirini omumyüzlük kontrol qilidighanliqidin dérek béridu. Shundaq iken, yémek-ichmek sahesige kéreklik ashliq, köktat, gösh mehsulatlirini eng erzan bahada ishlitish hoquqi xitay hakimiyitining qolida bolidu. Bundaq ehwal tebi'iy halda “Xoten ashxanisi” dek “Dashqazan tamaqxaniliri” tebi'iy halda Uyghur yémek-ichmek kespini bazardin siqip chiqiridu. Bu elwette, Uyghur tijaretchiler, karxanichilar üchün ejellik zerbe hésablinidu. Emma ishlarning tereqqiyatidin qarighanda xitayning meqsiti yalghuz Uyghur yémek-ichmek sahesini “Dashqazan” lashturush bilen toxtaydighandek emes. Belki buning keynide téximu chong gherezlerni barliqini hés qilishqa bolidu.

Misalgha alsaq, xitayning “Jixu tori (知乎)” torida bu yil 3-martta “Ghulja kochilirida musulmanche belgisi bar ashxana uchrimaydu” namliq bir yazma élan qilin'ghan. Yazmida ili oblastigha tewe küytun shehiri kochilirida musulmanche belgisi bar ashxanilar barliqini, emma oxshashla ili oblastigha tewe bolghan ghuljida bolsa, musulmanche belge ésilghan ashxanilarni uchritish bek teslikini yazghan. Shundaqla 2005-yili yerlik da'iriler élan qilghan yémek-ichmekni bashqurush belgilimisining 2024-yilidimu oxshashla küchke ige ikenlikini, belki bu belgilimining xitayning aptonomiye qanunigha asasen chiqirilghanliqini, shunga rayonluq hökümet da'irilirining bu heqte sayahetchiler we xelqqe éniq chüshenche bérishi telep qilin'ghan. Axirida yene, bu mesile hel qilinmisa “Xelq'araning shinjanggha bolghan xata qarashliri” ni yoqatqili bolmastin, téximu yaman tesir peyda qilidighanliqimu qoshup qoyulghan.

Ghulja kochisidiki ashxanilarning körünüshi. 2024-Yili, ghulja
Ghulja kochisidiki ashxanilarning körünüshi. 2024-Yili, ghulja
zhihu/screenshot

Yene bir misalda, oxshashla xitayning “Jixu tori (知乎) ” da “Uyghur aghiniler, siler men bilen bir qétim xitay ashxanisigha bérip, xitayche tamaq yéyishni xalamsiler? ” dégen namda bir yazma élan qilin'ghan. Yazma igisi xitaylar arisida “Islam öchmenliki we küchlük xitay milletchiliki” bilen tonulghan kishi bolup, u Uyghurlarning “Musulman” liqi bilen alahide boluwélishigha qarshi iken. Shundaqla Uyghurlarning heqiqiy menidiki “Kommunist” lardin bolushini ümid qilidiken.

Yuqiriqi ikki misaldin shundaq xulase qilalaymizki, Uyghurlarning wetendiki ehwali hetta yémek-ichmek adetliri we diniy étiqadliridin mejburiy waz kechtürülüsh derijisige bérip yetken. Hetta bu hadisining bashlan'ghanliqini xoten wilayitining bir yéziliq teshwiqat bölümining Uyghur xadimi dilshat metniyazning “Yémek-ichmek adetlirimizni qandaq özgertish heqqide oylinish we tallash” namliq maqalisi élan qilin'ghan 2018-yiligha baghlashqimu bolidu. Dilshat metniyaz u maqaliside xitay xizmetdashliri bilen birge tamaq yégende duch kélidighan musulmanliq mesilisi heqqide toxtalghan. Shundaqla Uyghurlarning musulmanliqini pesh qilip, xitaylardin alahide boluwélishini diniy esebiylikke baghlap tenqidligen.

Derweqe, Uyghur élida 2017-2018-yilliri xitayning “Meydanini éniq bildürüsh (发声亮剑) ” herikiti taza ewjige chiqqan bolup, xitay teripidin Uyghurlarning özlirini atalmish “Üch xil küch” lerdin chek-chégrasini ayrip, meydanini bildürüsh telep qilin'ghanidi. Belki bu wejidin nurghun Uyghurlar hetta islam dinidinmu chek-chégrasini ayrilghanliqini bildürüsh yüzisidin choshqa göshi yéyishke, xitay ashxanilirida tamaq yep, qelbini ipadileshke, hetta yuqiriqidek meydanini bildürüp yazma élan qilish mejburiyitide qalghan.

Démek, yuqiriqidek wasitilik yaki biwasite mejburlashlar netijiside, nöwette Uyghurlarning yémek-ichmek adetliride ghayet zor özgirishler yüz bérishke bashlighan. Bolupmu xitayning “14-Besh yilliq pilan” ida atalmish jungxu'a milliti ortaq gewdisi berpa qilishni yadro qilish teshebbusi, xitay milletchilikining téximu ghaljirlishishigha seweb bolmaqta. Bu waqit xitay üchün éytqanda, Uyghur yémek-ichmeklirini “Dashqazan” lashturush arqiliq, Uyghurlarni yoqitishning eng yaxshi peyti. Konkrétraq qilip éytqanda, Uyghur élida nöwette shiddet bilen élip bériwatqan kolléktiplashturush, dashqazanlashturush, kommunalashturushlarning meqsiti Uyghurlarni yoqitishni bash nishan qilghan déyishke heqliqmiz. Bolupmu atalmish “Yashan'ghanlar ashxanisi” arqiliq Uyghur medeniyitining eng chongqur yiltizliri bolghan yashan'ghanlarni yoqitish, xitay üchün Uyghurlarni tézdin yoqitishtiki ünümlük yoldur!

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.