Uyghurluqning izahliq lughiti

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2019-04-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur mollilardin birining meschittiki körünüshi.
Uyghur mollilardin birining meschittiki körünüshi.
AFP Photo

1. Musulmanliqtin Uyghurluqqa

Her qandaq milletning medeniyitide xasliq, birikmilik we omumiyliqqa yatidighan amillar tengla mewjut bolidu. Millettiki xasliq shu milletning özidila mewjut bolghan, shu milletni bashqilardin perqlendürüp turidighan we dunyada özgichilik süpitide étirap qilinidighan amillargha qaritilghan bolidu. Mesilen, Uyghurlarning tili eng muhim xasliq bolup Uyghurluqimizning uli, qorghanidur. Uyghurning örp-aditi, exlaqiy prinsipliri, qimmet qarashlar, Uyghur sen'iti we shuning terkibidiki edebiyat, muzika, ussul, ressamliq, tiyatir, oyunlar, darwazliq. . . Qatarliqlar Uyghurluq gülining porekliridur.

Uyghur medeniyitidiki birikmilik xususiyetke ige amillar turalghu, kiyim-kéchek we yémek-ichmekte köprek ipadilinidu. Uyghurluqta yashawatqan her birimiz da'im Uyghurche tamaq yep, Uyghurche kiyinip, ata-bowilar qaldurup ketken tal barangliq hoyla saraylarda, ochaqning yénida momilar tikken tekiylerge yölinip yashap bolalmaymiz. Biz yawropaliqlar yasighan yumilaq shirede olturup, lengmenni xitaydin kirgen choka bilen yep keynidin bir istakan yéshil chay buyrutqan'gha xitay bolup qalmaymiz. Dunyadiki hemme milletlerning kiyim, tamaq, turalghu medeniyitide bizge oxshash birikme xususiyet we arilashma halet mewjut. 

Uyghur medeniyitidiki omumiyliqqa mensup amil islam dinigha a'it mezmunlar yeni bizning musulmanliqimizdur. Halbuki, islam Uyghurlarningla dini emes, insaniyetning dinidur. Uyghur medeniyitidiki islamgha xas mezmunlar barliq insanlargha ortaq bolup, musulmanliq Uyghurning her bir ezasidiki bir ixtiyari tallash, xususiy qarar mesilisi. Insan özining qaysi millet bolup tughulushini talliyalmaydu, emma qaysi din'gha étiqad qilishigha özi qarar béridu. Shunga insanlar yoqalmaydiken, din yoqalmaydu. Dunyada xewpte qalghan, yoqitiliwatqan milletler we tillarni qoghdashqa chaqiriqlar bar, emma xewpte qalghan dinlar dégen uqummu mewjut emes. Shunga hazir xewpte qalghini bizning shexsiy tallishimiz bolghan musulmanliqimiz emes, belki milliy kimlikimiz bolghan Uyghurluqimizdur. 
Uyghur medeniyitidiki xasliqqa, birikmilikke ige mezmunlar muhajirette Uyghur medeniyitini tonushturushta muhim rol oynaydu we oynawatidu. Shunga xelq'araliq pa'aliyetlerde, milletke wekillik qilidighan orun we sorunlarda Uyghurluq xasliqimizning sen'et, kiyim-kéchek we yémek-ichmeklirimiz bilen namayan qilinishi muhim. Eger Uyghurluq xasliqimizgha sel qaralsa xitay hökümiti shuni ajizliq dep qarap hujumgha ötüshi mumkin. Mesilen, 2019-yili 26-yanwarda awstraliyening adilayd shehiride qutlan'ghan "Awstraliye küni" de Uyghurning milliy kiyimlirini kiygen xitaylarning alahide alqishqa érishkenliki Uyghurlarni oygha saldi. Özini "Shinjangliq" dep atiwalghan xitaylarning awstraliyede yillar boyiche Uyghur ussulini oynap Uyghurning xasliqigha changgal séliwatqanliqi emeliyet idi, mana emdi bayramlarda kiyimlirimizni kiyip chiqishqa bashlaptu. Démek, xitay yöligen "Shinjangliqlar" medeniyitimizge wekillik qilishqa bashlidi dégen söz.

Uyghurlar 2014-yildin kéyin muhajiretke keng kölemlik yüzlendi. Éniqki, her qandaq bir insan wetinidin ayrilghandin kéyinla özining kimliki heqqide keskin bir oylinishqa duch kélidu we perqliq qararlarni chiqiridu. Uyghur muhajirliridiki kimlik heqqide oylinish oxshimighan shekillerde ipadisini tapti. Beziler Uyghurluqtiki xasliqqa bekrek ehmiyet berse, beziler özliri barghan ellerdiki musulman jama'iti bilen bir gewdige aylinip omumiyliqqa qarap chongqurlidi. Hetta beziler özining musulmanliq xususiy tallishigha milliy kimlikini qarshi qoyup, birini tekitlep biridin kechti yaki téngirqap qaldi.

Muhajirettiki Uyghurlarning kimlik heqqidiki bundaq tallash, talash-tartish we téngirqashliri dawam qiliwatqanda weziyet özgerdi. 2017-Yili apréldin bashlan'ghan omumiy tutqun Uyghurlarni xelq'ara sehnige élip chiqti. Shuning bilen sehnide némini namayan qilimiz, qandaq namayan qilimiz dégen so'al tughuldi. Biz bu so'allargha jawab tépip bolghuche xitay bizni meripetke zit xurapatchi, sen'etke qarshi ashqun, tereqqiyatqa qarshi jahaletchi körsitish üchün xitayning ichi we sirtida teshwiqatni bashlidi. Chet'ellerde xitay gumashtiliri noruzluq sen'et kéchilikliri, ussul féstiwallirini uyushturup ülgürdi. Hazir shu nerse éniq boldiki, eger biz sehnilerde omumiyliqimizni, musulmanliqimiznila tekitlep, xasliqimizni, Uyghurluqimizni gewdilendürüshke sel qarisaq, xitay téximu heddidin éship, medeniyitimizgila emes, belki siyasiy iradimizgimu wekillik qilishqa bashlishi, bügüni Uyghurche kiyinip ussulimizni oynap chiqqan bolsa etisi dunya Uyghur qurultiyigha qarshi "Dunya shinjangliqlar qurultiyi" qurup chiqishi mumkin. Shunga Uyghurlar millet boyiche xewpte qalghan bu esnada her bir Uyghur özining xususiy tallishida milliy burch bilen shexsiy xahishni arilashturup qoymasliqi kérek.
(Maqalidiki közqarashlar aptorgha xas bolup, radiyomizgha wekillik qilmaydu)

Toluq bet