Washin'gtondiki xitay elchixanisi aldida “Uyghurlarni qollash” namayishi ötküzüldi

Muxbirimiz eziz we shehrizad
2022.08.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Washin'gtondiki xitay elchixanisi aldida “Uyghurlarni qollash” namayishi ötküzüldi Washin'gton shehiridiki xitay bash elchixanisi aldida ötküzülgen namayishtin körünüsh. 2022-Yili 31-iyul.
Photo: RFA

“Emdi qaytilanmaydu” dégen dunyawi sho'arning barliqqa kelginige 70 yil bolghanda Uyghur diyaridiki irqiy qirghinchiliqning birleshken döletler teshkilatigha oxshash köpligen dunyawi teshkilatlarning mewjut boluwatqanliqigha qarimastin izchil dawam qilishi, dunyaning wijdanigha köpligen so'allarni qoyup kelmekte. Ene shu xil so'allarning biri “Uyghurlarni qollash” teshkilati uyushturghan 31-iyuldiki dunyawi namayishta yene bir qétim otturigha qoyuldi. Bu qétimqi namayish amérika, kanada, en'gliye, türkiye, awstraliye qatarliq jaylardiki xitay elchixaniliri we konsulxaniliri aldida ötküzülgen bolup, namayishning teyyarliqliri 29-iyuldiki jüme xutbiside herqaysi jaylardiki meschitlerde Uyghur qirghinchiliqi we xitay hökümitining zulumini eyiblesh, shuningdek Uyghurlargha atap du'a qilish bilen bashlinip ketken idi.

“Sherqiy türkistan'gha hörlük”, “Uyghurlargha erkinlik”, “Xitayning yalghanchiliqi janlargha zamin bolmaqta” dégendek sho'arlar bilen bashlan'ghan namayish 31-iyul küni washin'gton shehiridiki xitay bash elchixanisi aldida yene bir qétim xitay hökümitige bolghan naraziliq we ghezep sadasini yangratti. Namayishqa Uyghur jama'iti we bir qisim musulmanlar jama'i‍ti ishtirak qildi.

Namayish sho'ar towlash we nutuq sözlesh bir gewdileshtürülgen shekilde dawam qildi. Washin'gton shehiridiki Uyghur pa'aliyetchilerdin arslan hidayet aldi bilen söz élip, bu qétimqi namayish hemde buninggha da'ir mesililer toghrisida qisqiche chüshenche berdi. U musulmanlar jama'itining xitay yürgüzüwatqan Uyghurlarni qirghin qilish pa'aliyitige süküt qilmaydighanliqini, bu qétimqi “Uyghurlarni qollash” herkitiningmu ene shu meqsette barliqqa kelgenlikini tekitlidi.

Washin'gton shehiridiki xitay bash elchixanisi aldida ötküzülgen namayishtin körünüsh. 2022-Yili 31-iyul.

Uyghur qirghinchiliqigha munasiwetlik türlük ré'alliq we pakitlarni höjjetleshtürüp herqaysi hökümet tarmaqlirining bu heqte qarar we tedbirlerni élishigha yéqindin türtke boluwatqan orunlarning biri bolghan Uyghur kishilik hoquq qurulushimu bu qétimqi namayishqa yéqindin hemdem bolghan idi. Mezkur teshkilatning diréktori ömer qanat shu qatarda söz élip, Uyghur qirghinchiliqi hemde bu heqtiki ré'alliqni eskertip ötti. U sözide ‍Uyghurlarning héchqachan yalghuz qalmighanliqini alahide tekitlep: “Xitay hazir dawam qiliwatqan qirghinchiliq sherqiy türkistan xelqige we Uyghurlarghila qaritilghini yoq. U hazir islamgha we dunyagha qarshi jeng élan qiliwatidu” dep körsetti. Shundaqla bu xil qirghinchiliqqa qarshi pa'aliyetlerning toxtap qalmaydighanliqini, shu arqiliq Uyghurnila emes, yene dunyaning haziri we kelgüsigimu töhpe qoshqili bolidighanliqini, shuning üchün bu sepke hemmila kishining awaz qoshush we qoshulush mejburiyiti barliqini, imran xan we muhemmed bin salman'gha oxshash diktatorlar bu zulumlargha köz yumghan bilen dunyaning, musulmanlar jama'itining bu qirghinchiliqqa köz yummaydighanliqini alahide tekitlidi.

Bu qétimqi namayish pa'aliyitini wujudqa chiqirishqa bir kishilik hesse qoshqan amérika Uyghur birleshmisining re'isi elfidar éltebirmu shu qatarda söz aldi. U nöwette Uyghur diyarida dawam qiliwatqan qirghinchiliqning birnechche yil dawam qilish jeryanida buning ziyankeshlikige uchrimighan héchkimning qalmighanliqini, xitay hökümitining bu qebihlik arqiliq Uyghurlarning ötmüshini, hazirini we kelgüsini üzél-késil yoqitish koyida boluwatqanliqini sözlep kélip: “Bu zulumlar hazir lagér bilenla cheklinip qalghini yoq. Sherqiy türkistanning özi aliqachan üsti ochuq türmige aylinip bolghanliqtin lagér téshidiki kishilermu oxshashla azab chekmekte” dédi. U yene özining ehwalini misal qilghan halda xitayning zulum we tehditlirining nöwette aliqachan chégra halqip amérika we yawropadiki erkin döletlerde yashawatqan kishilergimu qara saye tashlawatqanliqini, emma buningliq bilen iqtisadiy jehette küchlük, san jehette köp bolghan xitayning özlirini qorqutalmaydighanliqini, chünki buning qirghinchiliqqa qarshi bolghan heqiqetni himaye qilish herikiti ikenlikini, nöwette milyonlarche Uyghur maddiy we rohiy jehettin weyran qiliniwatqanda barche ümmetlerning buninggha yardemde bolushqa yüzliniwatqanliqini bayan qildi.

Wayn uniwérsitétining qanun penliri proféssori xalid beydun (Khaled A. Beydoun) Ependi sözlimekte. 2022-Yili 31-iyul, washin'gton.
Wayn uniwérsitétining qanun penliri proféssori xalid beydun (Khaled A. Beydoun) Ependi sözlimekte. 2022-Yili 31-iyul, washin'gton.

Bu qétimqi birleshme namayishqa ishtirak qilghan musulmanlar ammisidin wayn uniwérsitétining qanun penliri proféssori xalid beydun (Khaled A. Beydoun) Yene bir qétim xitay hökümitining qirghinchiliqidiki tüplük mezmunlardin bolghan lagér we zor kölemlik tutqun, islam dinini yoqitish urunushliri, milliy we diniy kimlikni öchürüsh qilmishliri, Uyghurlarni mejburiy emgekke sélish qatarliqlarni eslitip ötti. U bu heqtiki sözide: “Siler sherqiy türkistanni, u jaydiki lagérni we tutqunlarni tesewwur qilinglar. Ular bizdin némilerni kütmekte? emeliyette musulmanlar dunyasi san jehette arqimizdiki bu rezil elchixanining igisidinmu köp. Emma biz allahtin qorqushning ornigha xitaydin qorquwatimiz,” dédi. U yene Uyghurlarning béshigha kéliwatqan bu qirghinchiliqning yemen, keshmir, afghanistan qatarliq köpligen jaylardiki musulmanlar ammisining béshigha kelgen külpetlerdin nechche hesse éghir ikenlikinimu eskertip ötti.

Dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin re'isi élshat hesen özining shexsiy kechürmishlirige we qérindashlirining arqimu-arqidin tutqun qilinishigha birleshtürgen halda, nöwettiki qirghinchiliqning emeliyette kishiler tesewwur qilghandinmu éghir ikenlikini eslitip ötti. U hazirghiche nurghun kishilerning Uyghur diyaridiki qirghinchiliqtin gumanda bolup kéliwatqanliqini, emma öz béshigha kelgen paji'elerning hazir pütkül Uyghurlargha ortaq bolghan hadisige aylinip qalghanliqini tekitlep, “Qur'an” diki “Adil guwah bolunglar, özünglarning yaki ata-ananglarning yaki tughqanliringlarning ziyinigha (guwahliq bérishke) toghra kelgen teqdirdimu adaletni berpa qilishqa tirishinglar. Nepsi-xahishinglargha egiship (heqiqettin) burulup ketmenglar” (4:135) dégen ayetni eslitish arqiliq, musulmanlar jama'itining we musulmanlar dunyasining Uyghur qirghinchiliqigha qarshi téximu zich hemkarliq ornitishi lazimliqini, bu xildiki téximu köp we emeliy ünümge ige heriketlerning wujudqa kélishi lazimliqini alahide tekitlidi.

Namayish ariliqidiki nutuq sözleshke lagér shahidliridin tursun'ay ziyawudun, lagér mehkumlirining tughqanliridin qelbinur ghéni, rizwan'gül nurmemet, abdulhekim idris qatarliqlarmu ishtirak qildi. Namayish ariliqida xitay hökümitige we xitay kompartiyesige qarshi towlinip turghan sho'arlar xitay elchixanisining aldidiki meydanni zilzilige saldi.

Washin'gton shehiridiki xitay bash elchixanisi aldida ötküzülgen namayishtin körünüsh. 2022-Yili 31-iyul.

Namayish ariliqida proféssor xalid beydun radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qilip, özining bu heqtiki qarashlirini biz bilen ortaqlashti: “Bu qétimqi namayishning dunya miqyasida, bolupmu amérika we bashqa gherb dunyasida yene bir qétim Uyghurlar heqqidiki chüshenchini algha sürüshke türtke bolushini ümid qilimen, ikkinchidin, xitay hökümitige Uyghurlarning yalghuz emeslikini, ularni himaye qilghuchilarning toxtimastin otturigha chiqiwatqanliqini bildürüp qoymaqchimiz. Bolupmu xitay hökümiti dunya miqyasida siyasiy we iqtisadiy jehettin zor tesir körsitish iqtidarigha ige boluwatqanda, musulmanlar dunyasi süküt qilishni talliwaldi. Bundaq ehwalda musulmanlar dunyasidiki hökümetlerni emes, eksiche musulmanlar ammisini bu mesilide toluq oyghitish bekmu muhim. Xitay hökümiti hazir ghayet zor aldamchiliq bilen dunyagha yalghan sözlep, özlirining Uyghurlarni basturushini ‛térrorluqqa qarshi turush‚ bilen niqablimaqchi boluwatidu. Ular bu yalghanni ‛11-séntebir weqesi‚ din buyan dep kéliwatidu. Biz bu jehettiki heqiqetni ashkarilap kishilerning bu mesilige bolghan tonushini téximu östürüshimiz lazim.”

Washin'gton shehiridiki “Uyghur tetqiqat merkizi” ning diréktori, muhajirettiki Uyghur pa'aliyetchilerdin abdulhekim idrismu radiyomiz ziyaritini qobul qilip, bu qétimqi namayishning dunya musulmanlar ammisini oyghitishta ijabiy rol oynishini ümid qilidighanliqini bildürdi.

Bu qétimqi namayishni teshkilleshke yéqindin küch chiqirip kelgen ‍Uyghur pa'aliyetchilerdin “Uyghur herikiti” teshkilatining programma diréktori arslan hidayet bu heqte söz bolghanda bu xildiki pa'aliyetlerning Uyghur qirghinchiliqini chekleshte mu'eyyen ünümge ige ikenlikini alahide tilgha alidu. .

Melum bolushiche, “Uyghurlarni qollash” teshkilati ittipaqdashliq asasidiki ammiwi heriket gewdisi bolup, buninggha 100 din artuq islam teshkilati awaz qoshqan. Ularning meqsiti musulmanlar ja'amitini Uyghur qirghinchiliqidin xewerdar qilish hemde ularni bu qirghinchiliqqa qarshi ünümlük herketlerde bolushqa dewet qilish iken. Nöwette ular dawamliq halda bu xildiki pa'aliyetlerni teshkilleshke küch chiqarmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.