Алмутада хәлқара уйғуршунаслиқ тәтқиқатлири йоруқ көрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-12-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Қазақистан вә мәркизий асиядики уйғуршунаслиқ: муһим мәсиләр вә һазирқи утуқлар» намлиқ китабниң муқависи.
«Қазақистан вә мәркизий асиядики уйғуршунаслиқ: муһим мәсиләр вә һазирқи утуқлар» намлиқ китабниң муқависи.
RFA/Oyghan

Йеқинда алмута шәһиридики «мир» нәшрият өйи тәрипидин «қазақистан вә мәркизий асиядики уйғуршунаслиқ: муһим мәсиләр вә һазирқи утуқлар» намлиқ мақалиләр топлими йоруқ көрди.

Мәзкур китабқа мушу йили алмутада өткүзүлгән мәшһур уйғур тилшунас, академик, сабиқ уйғуршунаслиқ институтиниң тунҗи мудири ғоҗаәхмәт сәдвақасофниң 90-йиллиқиға вә қазақистандики уйғуршунаслиқ илминиң 70-йиллиқиға беғишланған «қазақистан вә мәркизий асиядики уйғуршунаслиқ: муһим мәсилиләр вә һазирқи утуқлар» мавзусидики хәлқара илмий муһакимә йиғинида оқулған доклатлар асасида тәйярланған мақалиләр киргүзүлгән. Топламда америка, түркийә, өзбекистан, русийә, қирғизистан вә қазақистандин болуп, 30 дин артуқ алимниң мақалилири орун алған.

Җәмий 324-бәтлик бу топлам икки қисимдин ибарәт болуп, уйғур, қазақ, түрк, рус вә инглиз тиллирида берилгән бу мақалиләрдә шәрқшунаслиқ, тарих, етнографийә, мәдәнийәтшунаслиқ, археологийә, тилшунаслиқ, әдәбиятшунаслиқ, пәлсәпә, иқтисад вә сиясәтшунаслиқ мәсилилири йорутулған. Топламда чәтәллик алимлардин, мәсилән, русийәлик александир вә димитрий василйефларниң «уйғур тилини латинлаштуруш тарихи бойичә йеңи һөҗҗәтләр», өзбекистанлиқ абләһәт хоҗайефниң «уйғур етнониминиң келип чиқишиға йеңичә қараш», абдухалиқ айтбайефниң «мәһмуд қәшқири әсәридики ‹табғач' аталғанлар һәққидә», америкадин нәбиҗан турсунниң «коминтерн вә совет иттипақидики уйғурларниң 1920-1930-йиллардики миллий-азадлиқ һәрикити һәққидә», әсәт сулайманниң «уйғуристан ғайисиниң қурбани абдурәһим әйса вә униң сирлиқ өлүми қалдуруп кәткән соаллар» намлиқ мақалилири орун алған.

Мәлум болушичә, уйғуршунаслиқ мәсилилиригә беғишланған илмий муһакимә йиғинлирини өткүзүш әнәниси әйни вақитларда совет түркологийә алимлири тәрипидин қелиплашқан болуп, бу йөнилиштики көплигән тәтқиқатлар елип берилған икән. «Туран» университетиниң профессори, тарих пәнлириниң доктори абләт камалоф уйғурларниң тарихи, мәдәнийити вә тилини тәтқиқ қилишниң болупму совет иттипақида кәң қанат яйғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «совет уйғуршунаслиқиниң мәркизи қазақистан пайтәхти алмута шәһиридә болди. Бу йәрдики пәнләр академийәсиниң уйғуршунаслиқ бөлүми тәтқиқатлар елип беривататти. Уйғуршунаслиқ илми бир пүтүн илмий-тәтқиқат институти мәвҗут болған дәврдә, йәни 1986-1996-йилларда ишлигән уйғуршунаслиқ институти вақтида әң юқири пәллисигә йәтти десәк болиду. Совет иттипақи ғулиғандин кейин қазақистандики уйғуршунаслиқ илми һалсизлинишқа башлиди. Бу вақитта қазақистан мәмликити уйғуршунаслиқниң раваҗлинишиға мәнпәәтдар болмиди, йәнә келип у хитайниң қаттиқ тәсири астиға чүшүп қалди.»

Абләһәт камалофниң ейтишичә, дуня уйғуршунаслиқ тәтқиқатлири мәркизиниң америка қошма штатлири вә явропаға көчкәнликигә көп вақит болған икән.

«я америка, я явропада уйғурларни тәтқиқ қилидиған мәхсус бир чоң бөлүм болмисиму, әмма уйғуршунас тәтқиқатчиларниң чоң бир топи пәйда болди. Уйғуршунаслиқ саһәсидики асасий ишлар әнә шулар тәрипидин елип бериливатиду. Уйғуршунаслиқ мәсилилири шималий америкада орунлашқан мәркизий асияни тәтқиқ қилиш бойичә җәмийәт илмий муһакимә йиғинлириниң һәр йиллиқ мәхсус олтурушлирида муһакимә қилинип туриду. Мәркизий асияни тәтқиқ қилиш бойичә явропа җәмийитиниң илмий муһакимә йиғинлиридиму уйғурларниң тарихи вә мәдәнийити бойичә бөлүмләр тохтимай ишләватиду.»

Игилинишичә, әйни вақитларда қазақистанда уйғуршунаслиқ тәтқиқатлири мәркәзләшкән уйғуршунаслиқ институтиниң кейинки тәқдири көпчиликни ойландурмақтикән. Сулейменоф намидики шәрқшунаслиқ институти тәркибидә паалийәт елип бериватқан уйғуршунаслиқ мәркизиниң бүгүнки әһвали қандақ?

Радийомиз зияритини қобул қилған абай намидики қазақ миллий педагогика университетиниң оқутқучиси, тилшунаслиқ бойичә кандидат-доктор һаминәм мәсимова ханим мундақ деди: «он йил һөкүм сүргән уйғуршунаслиқ институтида җәмий сәксәнгә йеқин адәм ишләйтти. Униңда тилшунаслиқ, әдәбият вә сәнәт, мәнбәшунаслиқ, етно-иҗтимаий мәсилиләр бөлүми қатарлиқ йәттә бөлүм мәвҗут болған иди. Институт 1996-йили йепилип, у мәркәз сүпитидә шәрқшунаслиқ институтиниң тәркибидә мушу күнгичә ишләп келиватиду. Һазир мәркәздә бари-йоқи бәш адәм қалсиму, улар һәр хил лайиһәләрдә ишләватиду. Бир пүтүн уйғуршунаслиқ бойичә лайиһә йоқ. Келәчәктә йәнә илмий лайиһәләрни тәйярлап, юқириға тәвсийә қилиш нийитимиз бар.»

Мәлуматларға қариғанда, биринчи нөвәтлик уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғини 1979-йили қазақистан пайтәхти алмута шәһиридә өткүзүлгән икән. Униңға тилшунас ғоҗаәхмәт сәдвақасоф, туғлуқҗан талипоф, шерипахун баратоф, тарихчи малик кебироф, давут исийеф, гегил исһақоф, әдәбиятшунас вә фолклоршунас савут моллавудоф, батур әршидиноф, маһинур әлийева қатарлиқ атақлиқ алимлар қатнашқан икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт