Almutada xelq'ara Uyghurshunasliq tetqiqatliri yoruq kördi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-12-23
Share
'Qazaqistan-ve-merkiziy-asiyadiki-uyghurshunasliq.jpg "Qazaqistan we merkiziy asiyadiki Uyghurshunasliq: muhim mesiler we hazirqi utuqlar" namliq kitabning muqawisi.
RFA/Oyghan

Yéqinda almuta shehiridiki "Mir" neshriyat öyi teripidin "Qazaqistan we merkiziy asiyadiki Uyghurshunasliq: muhim mesiler we hazirqi utuqlar" namliq maqaliler toplimi yoruq kördi.

Mezkur kitabqa mushu yili almutada ötküzülgen meshhur Uyghur tilshunas, akadémik, sabiq Uyghurshunasliq institutining tunji mudiri ghoja'exmet sedwaqasofning 90-yilliqigha we qazaqistandiki Uyghurshunasliq ilmining 70-yilliqigha béghishlan'ghan "Qazaqistan we merkiziy asiyadiki Uyghurshunasliq: muhim mesililer we hazirqi utuqlar" mawzusidiki xelq'ara ilmiy muhakime yighinida oqulghan doklatlar asasida teyyarlan'ghan maqaliler kirgüzülgen. Toplamda amérika, türkiye, özbékistan, rusiye, qirghizistan we qazaqistandin bolup, 30 din artuq alimning maqaliliri orun alghan.

Jem'iy 324-betlik bu toplam ikki qisimdin ibaret bolup, Uyghur, qazaq, türk, rus we in'gliz tillirida bérilgen bu maqalilerde sherqshunasliq, tarix, étnografiye, medeniyetshunasliq, arxé'ologiye, tilshunasliq, edebiyatshunasliq, pelsepe, iqtisad we siyasetshunasliq mesililiri yorutulghan. Toplamda chet'ellik alimlardin, mesilen, rusiyelik aléksandir we dimitriy wasilyéflarning "Uyghur tilini latinlashturush tarixi boyiche yéngi höjjetler", özbékistanliq ablehet xojayéfning "Uyghur étnonimining kélip chiqishigha yéngiche qarash", abduxaliq aytbayéfning "Mehmud qeshqiri eseridiki 'tabghach' atalghanlar heqqide", amérikadin nebijan tursunning "Komintérn we sowét ittipaqidiki Uyghurlarning 1920-1930-yillardiki milliy-azadliq herikiti heqqide", eset sulaymanning "Uyghuristan ghayisining qurbani abdurehim eysa we uning sirliq ölümi qaldurup ketken so'allar" namliq maqaliliri orun alghan.

Melum bolushiche, Uyghurshunasliq mesililirige béghishlan'ghan ilmiy muhakime yighinlirini ötküzüsh en'enisi eyni waqitlarda sowét türkologiye alimliri teripidin qéliplashqan bolup, bu yönilishtiki köpligen tetqiqatlar élip bérilghan iken. "Turan" uniwérsitétining proféssori, tarix penlirining doktori ablet kamalof Uyghurlarning tarixi, medeniyiti we tilini tetqiq qilishning bolupmu sowét ittipaqida keng qanat yayghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Sowét Uyghurshunasliqining merkizi qazaqistan paytexti almuta shehiride boldi. Bu yerdiki penler akadémiyesining Uyghurshunasliq bölümi tetqiqatlar élip bériwatatti. Uyghurshunasliq ilmi bir pütün ilmiy-tetqiqat instituti mewjut bolghan dewrde, yeni 1986-1996-yillarda ishligen Uyghurshunasliq instituti waqtida eng yuqiri pellisige yetti dések bolidu. Sowét ittipaqi ghulighandin kéyin qazaqistandiki Uyghurshunasliq ilmi halsizlinishqa bashlidi. Bu waqitta qazaqistan memlikiti Uyghurshunasliqning rawajlinishigha menpe'etdar bolmidi, yene kélip u xitayning qattiq tesiri astigha chüshüp qaldi."

Ablehet kamalofning éytishiche, dunya Uyghurshunasliq tetqiqatliri merkizining amérika qoshma shtatliri we yawropagha köchkenlikige köp waqit bolghan iken.

"Ya amérika, ya yawropada Uyghurlarni tetqiq qilidighan mexsus bir chong bölüm bolmisimu, emma Uyghurshunas tetqiqatchilarning chong bir topi peyda boldi. Uyghurshunasliq sahesidiki asasiy ishlar ene shular teripidin élip bériliwatidu. Uyghurshunasliq mesililiri shimaliy amérikada orunlashqan merkiziy asiyani tetqiq qilish boyiche jem'iyet ilmiy muhakime yighinlirining her yilliq mexsus olturushlirida muhakime qilinip turidu. Merkiziy asiyani tetqiq qilish boyiche yawropa jem'iyitining ilmiy muhakime yighinliridimu Uyghurlarning tarixi we medeniyiti boyiche bölümler toxtimay ishlewatidu."

Igilinishiche, eyni waqitlarda qazaqistanda Uyghurshunasliq tetqiqatliri merkezleshken Uyghurshunasliq institutining kéyinki teqdiri köpchilikni oylandurmaqtiken. Suléyménof namidiki sherqshunasliq instituti terkibide pa'aliyet élip bériwatqan Uyghurshunasliq merkizining bügünki ehwali qandaq?

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan abay namidiki qazaq milliy pédagogika uniwérsitétining oqutquchisi, tilshunasliq boyiche kandidat-doktor haminem mesimowa xanim mundaq dédi: "On yil höküm sürgen Uyghurshunasliq institutida jem'iy seksen'ge yéqin adem ishleytti. Uningda tilshunasliq, edebiyat we sen'et, menbeshunasliq, étno-ijtima'iy mesililer bölümi qatarliq yette bölüm mewjut bolghan idi. Institut 1996-yili yépilip, u merkez süpitide sherqshunasliq institutining terkibide mushu kün'giche ishlep kéliwatidu. Hazir merkezde bari-yoqi besh adem qalsimu, ular her xil layihelerde ishlewatidu. Bir pütün Uyghurshunasliq boyiche layihe yoq. Kélechekte yene ilmiy layihelerni teyyarlap, yuqirigha tewsiye qilish niyitimiz bar."

Melumatlargha qarighanda, birinchi nöwetlik Uyghurshunasliq ilmiy muhakime yighini 1979-yili qazaqistan paytexti almuta shehiride ötküzülgen iken. Uninggha tilshunas ghoja'exmet sedwaqasof, tughluqjan talipof, shérip'axun baratof, tarixchi malik kébirof, dawut isiyéf, gégil is'haqof, edebiyatshunas we folklorshunas sawut mollawudof, batur ershidinof, mahinur eliyéwa qatarliq ataqliq alimlar qatnashqan iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet