Адвокат җеффирий найс «уйғур сот коллегийәси» һәққидики соалларға җаваб бәрди

Мухбиримиз ирадә
2020-09-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Кишилик һоқуқ адвокати җеффери найис(Geoffrey Nice) әпәнди(солдин биринчи) хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә гуваһлиқ бериш сотида. 2018-Йили декабир, лондон.
Кишилик һоқуқ адвокати җеффери найис(Geoffrey Nice) әпәнди(солдин биринчи) хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә гуваһлиқ бериш сотида. 2018-Йили декабир, лондон.
Photo: RFA

Бу айниң бешида әнглийәниң лондон шәһиридә даңлиқ кишилик һоқуқ адвокати җеффирий найс башчилиқида хитай һөкүмити тәрипидин уйғурларға йүргүзүлүватқан зулум үстидә мустәқил бир тәкшүрүш елип бериш үчүн мәхсус «уйғур сот коллегийәси» қурулған иди. Мәзкур сот коллегийәси хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини тәкшүрүп, топланған дәлил-испатлар асасида хитай һөкүмитиниң уйғурларға қиливатқан зулуминиң ирқий қирғинчилиқниң қануний ениқлимисиға уйғун яки әмәсликини бәлгиләйдикән.

Адовкат җеффирий найс илгири сабиқ югуславийә федератсийәси билән кейинчә сабиқ сербийә җумһурийитиниң президенти болған слободан милошевични балқан урушида пәйда қилған паҗиәлири сәвәблик хәлқара җинайи ишлар сотида җавабкарлиққа тартилишида йетәкчилик рол ойниған сабиқ сотчи болуп, у шундин бери хәлқарадики кишилик һоқуқ дәпсәндичилик мәсилилири вә шундақла инсанийәткә қарши ишлиниватқан җинайәтләр мәсилисидә мутәхәссиләшкән киши иди. Бу сәвәблик бу саһәдики кишиләр уни «җиффирий найс әпәнди зулумни бир қарапла байқайду» дәпму тәрипләйдикән. У йәнә роһинга ирқий қирғинчилиқи, шималий корийәдики инсанийәткә қарши туруш җинайити вә хитайдики виҗдан мәһбуслириниң органлирини мәҗбурий еливелиш җинайитини тәкшүрүшкә қатнашқан.

Дуня уйғур қурултийи җеффирий найс әпәндини хитай һөкүмитиниң уйғур хәлқигә қарита йүргүзүватқан зулумлири вә ирқий қирғинчилиқлири үстидин хәлқара қанун бойичә тәкшүрүш елип бериш үчүн тәклип қилған иди. 18-Сентәбир күни улар йәнә бир нәқ мәйдан соал-җаваб йиғини уюштуруш арқилиқ қизиққучиларниң бу һәқтики соаллирини җаваблиди. Тор арқилиқ өткүзүлгән бу йиғинға «уйғур коллегийәси» тәшкиллигүчиси адовкат җеффирий найс вә николас вәч әпәндиләр қатнашти.

Җеффирий найс әпәнди сөзидә алди билән бу сот коллегийәси тәркибидики адәмләрниң адәттики кишиләрдин тәркиб тапидиғанлиқини, уларниң пүтүнләй мустәқил вә тәрәпсизликини вә шундақ болуши зөрүрлүкини тәкитләп: «биз уйғурларниң кишилик һоқуқини яқилиғучи паалийәтчи әмәс, биз кәң көләмдә пакитларни йиғип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қиливатқини җинайәт һесаблинамду-йоқ, әгәр җинайәт һесабланса, у қандақ бир җинайәткә кириду, дегәнни тәкшүрүп бекитимиз,» деди.

У мәзкур сот коллегийәси қарарлириниң мустәқил вә тәрәпсиз болушиға капаләтлик қилиш үчүн өзлириниң һәқсиз хизмәт қилидиғанлиқини алаһидә әскәртти. У: «бу йәрдики мәқсәт пәқәт бизгә соралған соал һәққидә тамамән мустәқил бир йәкүн чиқириш вә уни дөләтләр, шәхсләр, хусусий шеркәтләр, маарип қурулушлири қатарлиқларниң пайдилинишиға сунуштур,» деди.

Адовкат җеффирий найс сөзидә бу сот коллегийәсидә биринчидин, зулумға аит көпләп дәлил-испат йиғиш; иккинчидин, сот һәйитидикиләрниң тәрәпсизликидин ибарәт икки амилниң интайин һалқилиқ икәнликини тәкитлиди.

Арқидин улар аңлиғучилардин кәлгән соаллар асасида «уйғур сот коллегийәси» һәққидә йәниму көп чүшәнчә бәрди.

Аңлиғучилар бу сот коллегийәсиниң дәлил-испатларни қандақ йиғидиғанлиқини сориди. Буниңға җавабән найс әпәнди һазирғичә өзлириниң дуня уйғур қурултийи вә башқа нурғун органлардин кәң көләмдә дәлил-испатларни тапшуруп алғанлиқини, бундин кейин йәнә лазим испатларни давамлиқ йиғидиғанлиқини, бәлким һөкүмәтләрниму өзлиридә бар болған дәлилләрни тәминлишини сорайдиғанлиқини ейтти. У йәнә коллегийәдә хизмәт қилидиған застателлар һәйити вә сот һәйитидикиләрниң бәлгилик принсиплар асасида наһайити инчикилик билән таллинип чиқилидиғанлиқини әң муһими уларниң уйғур давасидин тамамән мустәқил, тәрәпсиз кишиләр болушиға капаләтлик қилинидиғанлиқини әскәртти.

«Уйғур сот коллегийәси» ниң йәнә бир тәшкиллигүчиси николас вичму өзиниң сөзидә өзлириниң бу йиғинға пәқәт дуня уйғур қурултийиниң тәклипигә бинаән бу сот коллегийәси һәққидә чүшәнчә бериш үчүн кәлгәнлики, шуңа һечқандақ йосунда қурултайға вәкиллик қилмайдиғанлиқини ейтти.

Аңлиғучилардин бири улардин «бу сот коллегийәсидин чиқирилған қарарни һөкүмәтләр етирап қиламду?» дәп сориди. Адовкат җеффирий буниңға «бәлким қилиши вә бәлким қилмаслиқи мумкин. Бирақ бизниң һазирғичә болған иш тәҗрибилимиз бойичә қарайдиған болсақ, һәрқайси һөкүмәтләрдики сиясийонлар, парламент әзалири биз чиқарған йәкүнләрни ишләткән. Бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә униң кишилик һоқуқ кеңиши қатарлиқлар бизниң мушундақ мәсилиләрдики йәкүнимизни қобул қилған вә ишләткән мисаллар бар. Бирақ биз юқиририқилар ‹уйғур сот коллегийәси' ниң қарариниму қобул қилиду, дәп алдин вәдә берәлмәймиз,» дәп чүшәнчә бәрди. У йәнә сөзидә әскәртип: «хитай билән өз-ара сода, маарип вә саяһәтчилик қатарлиқ саһәләрдә һәмкарлишиватқан дөләтләр вә қурулушлар бу сот йәкүнидин кейин әхлақий вә виҗданий җәһәттин өзиниң хитай билән алақиси үстидә ойлинишқа мәҗбур болиду,» деди.

Николас вәч әпәнди буниңға қистурма қилип мундақ деди: «әгәр соттин чиққан һөкүм әтраплиқ вә қайил қиларлиқ болған тәқдирдә у чоқум һәрқайси һөкүмәтләрниң хитай билән болған мунасивәтлиригә бәлгилик тәсир көрситиду. Әң аддий қилип ейтқанда, бихәтәрлик көзитиш камералири, сәһийә әслиһәлири дегәндәкләрни хитайға халиғанчә сетип беришкә қайтидин қарап чиқишқа мәҗбурлайду. Һәрқайси дөләтләр бизниң йәкүнимиз асасида өз алдиға җинайәттә рол алған шәхсләрни җазалаш қарарлири алалайду. Қисқиси, күчлүк дәлил-испатлар вә тәрәпсиз сот асасида чиқирилған бу йәкүн күчлүк нопузға игә болиду вә у тарихқа йезилиду.»

Аңлиғучилар йәнә һазир «уйғур сот коллегийәси» үчүн ианә йиғиш һәрикити болуватқанлиқи, әгәр сотчилар һәқсиз ишлисә, бу пулниң немигә ишлитилидиғанлиқини сориди.

Буниңға вәч әпәнди җаваб берип, сот һәйитидикиләр һәқсиз ишлигән тәқдирдиму бу коллегийәдики дәлил-испатларни тәтқиқ қилиш үчүн яллинидиған 7 нәпәр тәтқиқатчиға һәқ берилидиғанлиқини, сот ечилидиған мәйдан киралайдиғанлиқи, сот җәрянини сүрәткә елиш үчүн камера қатарлиқ үскүниләрни сетивалидиғанлиқи, сот һәйитидикиләр һәқсиз ишлигән тәқдирдиму, бу кишиләр дуняниң һәрқайси җайлиридин келип лондонда ечилидиған сотқа қатнишидиған болғачқа уларниң айропилан белити, меһманханиси қатарлиқ чиқимлирини үстигә алидиғанлиқи, қисқиси, наһайити узун муддәткә созулидиған бу сот җәряни үчүн бәлгилик миқдарда мәбләғ кетидиғанлиқини изаһлап өтти.

Улар бир йерим саәт давам қилған соал-җаваб йиғини ахирида бу сот коллегийәсиниң тәрәпсиз һалда һечқайси дөләт яки һөкүмәтниң тәсири астида қалмай туруп, барлиқ дәлил-испатларни инчикилик билән тәкшүрүп тәтқиқ қилиш асасида вә әң аз чиқим билән уйғурлар үчүн әң адил бир һөкүмни чиқириш үчүн наһайити алдираш хизмәт қилидиғанлиқини билдүрди.

Мәлум болушичә, «уйғур сот коллегийәси» пат арида ишәнчлик вә бихәтәр болған бир тор бәтни ишқа кириштүридиған болуп, шу тор бәт арқилиқ һәрқандақ учур вә дәлилләрни әвәтишкә, «уйғур сот коллегийәси» һәққидики тәпсилий учурларға еришишкә болидикән. Әгәр алаһидә өзгириш болмиса келәр йили икки нәпәр гуваһчиниң гуваһлиқи лондонда ечилидиған гуваһлиқ аңлаш йиғинида аңлап өтүлидикән.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә униңға қарашлиқ кишилик һоқуқ кеңиши қатарлиқ яндаш органлар хитай һөкүмитиниң б д т хәвпсзлик кеңшиниң даимий әзаси болуши вә сиясий, иқтисадий күчини ишқа селишидәк сәвәбләр түпәйлидин уйғур мәсилисидә йетәрлик дәриҗидә тәдбир қолланмаслиқ билән күчлүк тәнқидкә учрап кәлгән иди. Мана мушундақ бир пәйттә тунҗи қетим мустәқил вә тәрәпсиз һалда қурулған «уйғур сот коллегийәси» күчлүк диққәткә еришмәктә.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт