Ваң лишуңниң қәлимидики «шинҗаңлиқ хитайлар» вә уларниң мустәмликичилик идийәси

Мухбиримиз меһрибан
2020-05-01
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Бейҗиңда яшайдиған хитай язғучиси ваң лишуң.
Бейҗиңда яшайдиған хитай язғучиси ваң лишуң.
wikipedia.org

Бейҗиңда яшайдиған хитай язғучиси ваң лишуңниң 2019-йил 11-айдин башлап елан қилиниватқан «шинҗаң саяһәт хатирилири» намлиқ чатма зиярәт хатирисиниң 7-қисми 27-апрел күни әркин асия радийосиниң хитай бөлүми тәрипидин елан қилинди.

Хитай язғучиси ваң лишуң мәзкур саяһәт хатирисидә өзиниң қәшқәр сәпиридә пойизда учратқан уйғур районида туғулуп чоң болған, әҗдади шәндуңдин кәлгән бир хитай билән болған қисқа сөһбәт арқилиқ, уйғур дияридики көчмән хитай аһалилириниң «мустәмликичилик идийәси» ни йорутуп бәргән.

Өзини «шинҗаңлиқ» дәп тонуштурған бу хитай киши аввал қәшқәрдә узун йил сақчи болуп ишлигәндин кейин пенсийәгә чиқип, юрти шәндуңниң чиңдав шәһиридә өй сетивалған болсиму, әмма шәндуңға көнәлмигәнлики үчүн, йәнила балилири ишләватқан шинҗаңға қайтип, тиҗарәт қиливатқанлиқи қатарлиқ әһвалларни баян қилиду.

Ваң лишуң өзи билән сөһбәтләшкән мәзкур сабиқ хитай сақчисиниң қәшқәрдики уйғур мәһәллирини чеқиш һәққидики баянлири арқилиқ, униңға охшаш уйғур дияриға йәрләшкән хитай көчмәнлириниң йәрлик милләт-уйғурларни дүшмән көрүштәк мустәмликичилик идийәсини йорутуп бәргән.

Ваң лишуң мундақ дәйду: «бу сабиқ сақчи маңа қәшқәрдә уйғур мәһәллилириниң чеқилишидики сәвәбләрниң хитай һөкүмәт тәшвиқатида дейилгәндәк әмәсликини, бәлки террорлуққа зәрбә бериш һәрикәтлирини қулайлаштуруш үчүнлүкини билдүрди. Униң ейтишичә, кона уйғур мәһәллилири сирлиқ ордилардәк болғини үчүн, вәқә садир қилип бу мәһәллиләргә мөкүнүвалған уйғурларни 10 миң сақчи болған һаләттиму тапқили болмайдикән. Уйғурлар бина өйләргә көчүрүлгәндин кейин болса, вәқә чиқиши һаман биналар қамал қилинса, бирму киши қечип кетәлмәйдикән».

Қәшқәрдә сақчи болуп ишлигән мәзкур хитай йәнә ваң лишуңға уйғур һөкүмәт кадирлирини миллий бөлгүнчилик идийәси билән әйибләп бәргән. У өзи сақчи болған чағдики әһвалларни баян қилип, уйғур сақчиларниң тутқун қилинған уйғурларниң аяллири ери билән видалашқан чағда йүз бәргән қаршилиқ һәрикәтлиригә қарита сүкүттә туруш позитсийәсидин шикайәт қилған.

Ваң лишуңниң баян қилишичә, мәзкур сабиқ хитай сақчиси йәнә ваң лишуңға хитайлар арисида еқип йүргән уйғурларни төвән көридиған һекайиләрни аҗайип зоқ ичидә баян қилип бериду. У бовисиниң гоминдаң дәвридә уйғур диярида һөкүмран болған шең шисәйниң қол астида командир болуп ишлигәнликидин махтиниду. У, уйғурларни қанлиқ бастурған хитай мустәбитлиридин шең шисәйни вә хитай компартийә дәвридә уйғурларни бастурушта нами чиққан ваң җениниң уйғурларни қанлиқ бастуруш қилмишлирини «қәһриманлиқ» дәп мәдһийәләйду.

Ваң лишуң мақалисиниң ахирида уйғур дияридики хитай аһалилиридә ортақ болған мустәмликичилик хаһиши һәққидә тохтилип: «булар гәрчә ривайәт түсидики һекайиләр болсиму, әмма йәрликтики хитайлар бу хил һекайиләрни аҗайип зоқ ичидә һузурлинип сөзләйду. Бу сабиқ сақчи йәнә мәйли шинҗаңда немә иш чиқмисун, әгәр ваң җендәк кишиләр болсила бастурувәткили болиду. Деди. Һалбуки униң қәлбидә мәйли гоминдаң дәвридики шең шисәй болсун вә яки компартийә дәвридики ваң җин болсун, пәқәт уйғурларни зораванлиқ билән бастурсила униң нәзиридә қәһриман һесаблиниду,» дәйду.

Канададики хитай паалийәтчиси шең шө ханимму зияритимизни қобул қилип, ваң лишоңниң бу язмисида тилға елинған хитайлардики хитай милләтчилики вә мустәмликичилик идийәсиниң пакитлиқ йорутуп берилгәнликини билдүрди.

Шең шө ханим ваң лишоңниң язмисида оттуриға қоюлған хитайлардики хитай милләтчилики вә мустәмликичилик хаһишиниң алаһидиликлири һәққидә тохтилип, мундақ деди: «хитайлардики уйғур, тибәт қатарлиқ хәлқләргә мунасивәтлик мәсилиләргә һөкүм чиқиришта, һәтта күндилик турмушта ипадилинидиған бу хил әһваллар кишини әндишигә салиду. Бу хил һөкүмранлиқни қоллайдиған, зораванлиқ васитиси арқилиқ башқурушни тәшәббус қилидиған бу хил хаһиш интайин көп кишиләрниң идийәсигә орнап кәткән. Шуңа улар тәбиий һалдила мәсилиләрни һәл қилишқа һөкүмранлиқ нуқтисидин қарайду. Һалбуки, улар мәсилиләргә бир инсанлиқ нуқтисидин қарашқа адәтләнмигән һәтта билмәйду. Инсанлиқ нуқтисидин, әркинлик нуқтисидин, демократийә нуқтисидин уйғурларниң вәзийитигә баһа бәрмәйду».

Шең шө ханим йәнә хитай компартийәси һөкүмранлиқи астидики хитай пуқралиридила әмәс бәлки демократик дөләтләрдики хитай демократлири арисидиму хитай милләтчилики вә мустәмликичилик хаһишиниң мәвҗутлуқини, бундақ болушиға хитай һөкүмитиниң уйғур һәққидики тәшвиқатиниң сәвәб болғанлиқидин башқа, йәнә хитай мәдәнийәт әнәнисидики һөкүмранлиқ вә һөкүмранлиққа қулларчә бойсунуш идеологийәсиниңму муһим амил икәнликини билдүрди.

Ваң лишоңниң «шинҗаң саяһәт хатирилири» намлиқ язмиси һәққидә тохталған, дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат решит әпәнди хитай зиялийлири тәрипидин йезилған бир қисим сәрләргә һәр вақит хитай милләтчилики идийәси сиңдүрүлгәнликини билдүрди.

Дилшат решит әпәнди йәнә хитай көчмәнлиридә мәзкур «бесивелинған земиндики уйғур қатарлиқ хәлқләргә мустәмликилик идийәси билән муамилә қилишниң ортақ алаһидилик икәнлики» ни билдүрүп, хитайларда һәр хил васитиләр арқилиқ хитайниң миллий мәнпәәти вә хитай дөлитиниң мәнпәәтини чиқиш қилиш хаһишиниңму уларниң идийәсигә орнап кәткәнликини тәкитлиди.

Уйғур елидин голландийәгә келип маканлишип қалған уйғур паалийәтчилиридин асийә ханимниң өзиниң бурун уйғур диярида хизмәт қилиш җәрянлирида һес қилғанлири вә узун мәзгиллик көзитишлири һәм чүшәнгәнлири бойичә қаришичә, уйғур дияридики уйғур елигә көчүп келип орунлашқан хитайларда ишғалийәтчи хитай һөкүмитиниң мәнпәәтини чиқиш қилиш хаһиши күчлүк мәвҗут болупла қалмастин, бәлки һәтта чәтәлләрдики хитайлардиму бу хил хаһиш еғир икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт