Wang yining türkiye ziyariti türkiyediki sherqiy türkistan teshkilatliri we Uyghurlarning küchlük qarshiliqigha duch keldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021.03.25
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Wang yining türkiye ziyariti türkiyediki sherqiy türkistan teshkilatliri we Uyghurlarning küchlük qarshiliqigha duch keldi Türkiyediki sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri wang yining ziyaritige qarshi ötküzgen muxbirlarni kütüwélish yighinida d u q mu'awin re'isi erkin ekrem ependi sözlimekte. 2021-Yili 25-mart, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan bésim siyasiti amérika hökümiti, kanada we gollandiye parlaméntliri teripidin birdek “Irqiy qirghinchiliq” dep békitilgen, bir qisim yawropa döletliri we yawropa ittipaqi xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitige qarshi imbargo élan qilghan bir mezgilde xitay tashqiy ishlar ministiri wang yining türkiyege qilghan ziyariti küchlük diqqet qozghidi. Türkiyediki sherqiy türkistan ammiwiy teshkilatliri wang yining ziyaritige qarshi muxbirlarni kütiwélish yighini ötküzüp, xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqini qattiq eyiblidi. Shuning bilen birlikte ular yene rejep tayip erdoghan hökümitining xitaydin Uyghurlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini toxtitishni keskin türde otturigha qoyushni telep qildi.

Türkiyediki sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri wang yining ziyaritige qarshi ötküzgen muxbirlarni kütüwélish yighinida sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlar birlikining re'isi hidayetulla oghuzxan ependi soz qilmaqta. 2021-Yili 25-mart, türkiye.

Sherqiy türkistan ammiwiy teshkilatlar birlikining re'isi hidayetullah oghuzxan mundaq dédi: “Türkiye prézidénti rejep tayip erdoghan bilen türkiye tashqiy ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu, xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bashchiliqidiki hey'et bilen körüshkende, sherqiy türkistan mesilisidiki meydanini éniq otturigha qoyushi kérek. Biz türkiye hökümitidin xitay hökümitining rayonda élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini derhal toxtitishini, jaza lagérlirini derhal étiwétishini, sherqiy türkistanning nupus qurulmisini özgertishini emeldin qaldurushini, shundaqla sherqiy türkistan xelqining qolidin tartiwélin'ghan özini özi bashqurush hoquqi, milliy mewjudiyitini qoghdash hoquqi, pikir erkinliki, tughush erkinliki, yashash erkinlikige oxshash barliq heq we hoquqlirini qayturup bérishini otturigha qoyushini telep qilimiz.”

Hidayetullah oghuzxan türkiye hökümitining wetendiki uruq-tughqanliri bilen alaqisi üzülüp qalghan türkiye puqraliri yaki waqitliq turush ruxsiti bilen turuwatqan Uyghurlarning teleplirini orundap bérishi kéreklikini telep qilip, mundaq dédi: “Istanbuldin ürümchi we qeshqerge qatnaydighan hawa yolining qayta yolgha qoyulushini, türkiyening sherqiy türkistanda konsulxana échishini, xitayning sherqiy türkistanliqlargha sayahet erkinliki bérishini, xitayning türkiyede yashawatqan on minglighan Uyghurning sherqiy türkistandiki uruq-tughqanliri bilen alaqilishishigha ruxset qilishini telep qilimiz. Türkiye hökümiti sherqiy türkistan'gha biterep tekshürüsh hey'iti ewetishi kérek.”

Türkiyediki sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri wang yining ziyaritige qarshi ötküzgen muxbirlarni kütüwélish yighinida (ongdin solgha) eysa yüsüp aliptikin wexpe re'isi ömel qul, Uyghur akadémiyesi re'isi alimjan inayet, sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re'isi hidayetulla oghuzxan, d u q mu'awin re'isi erkin ekrem, sherqiy türkistan kishilik hoquq jem'iyiti bash katipi nuriddin izbasar ependiler sözge teklip qilindi. 2021-Yili 25-mart, türkiye.

Muxbirlarni kütiwélish yighinida dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi erkin ekrem ependi söz qildi. U türkiyening xelq'ara kishilik hoquq kélishimige asasen xitaygha Uyghur mesiliside bésim ishliteleydighanliqini bayan qilip, mundaq dédi: “Türkiye xelq'ara kishilik hoquq kélishimi asasida xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikini tenqid qilsa bolidu. Chünki xitay mezkur kélishimdiki kishilik hoquq ölchemlirini qobul qilmay, özi xalighanche qa'ide turghuzushqa tirishiwatidu. Dunya nupusining üchtin bir qismi qobul qilghan kishilik hoquq xitapnamisini qobul qilmay, özining qimmet qarashlirini bashqilargha téngishqa tirishiwatidu. Insanlarni allah yaratti, emma xitay allah bergen eqelliy heq we hoquqimizni qolimizdin tartiwaldi, bizning uninggha qarshi köresh qilishimiz shert. Shunga gherb elliri buni ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep békitti, epsus, türkiy jumhuriyetliri bilen musulman döletler sükütte turuwatidu. Shunga türkiye terep wang yi bilen bolghan uchrishishta kishilik hoquq jehettin sherqiy türkistan mesilisini otturigha qoyushi shert.”

Arqidin Uyghur akadémiyesining re'isi alimjan inayet ependi, eysa yüsüp alptékin wexpining re'isi doktor ömer qul ependi we sherqiy türkistan kishilik hoquq jem'iyitining re'isi nuriddin izbasar ependi söz qilip, xitayning Uyghur diyarida élip bériwatqan basturush siyasitining irqiy qirghinchiliq ikenlikinini tekitleshti.

25-Mart küni türkiye tashqiy ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu xitay tashqiy ishlar ministiri wang yi bilen élip barghan uchrishishta, türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwet, rayon xaraktérliq we xelq'ara mesililer toghrisida muzakire élip bérilidighanliqi xewer qilindi. Xitay tashqiy ishlar ministéri wang yini türkiye prézidénti rejep tayip erdoghanning qobul qilghanda ötküzülgen muxbirlarni kütiwélish yighinigha köp sanda muxbirlar ishtirak qildi. Muxbirlarni kütiwélish yighinida söz qilghan sherqiy türkistan kishilik hoquq jem'iyitining bash katipi nuriddin izbasar ependi xitayning xelq'arada Uyghurlar toghrisida otturigha qoyuwatqan “Uyghur mesilisi bizning ichkiy mesilimiz, jaza lagéri yoq, terbiyelesh merkizi bar, 25 milyon kishi bext ichide yashamaqta” dégen'ge oxshash yalghan teshwiqatlirini qisqiche izahlap ötti. Ziyaritimizni qobul qilghan nuriddin izbasar ependi bu heqte melumat berdi.

25-Mart küni türkiye tashqiy ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu bilen xitay tashqiy ishlar ministiri wang yi bashchiliqidiki ikki terep wekilliri otturisida uchrishish élip bériliwatqanda, enqerediki xitay elchixanisi aldida “Iyi” partiyedin bolghan parlamént ezaliri naraziliq namayishi élip bardi. Uyghurlar istanbuldiki xitay konsulxanisining aldida we istanbuldiki beyazit meydanida xitaygha qarshi keng kölemlik namayish ötküzdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.