Ваң йиниң германийә зияритигә қарши садалар көпәймәктә

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-08-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай ташқи ишлар министири ваң йи 1-сентәбир германийәдики зияритини башлаштин илгири өткүзгән хитайға наразилиқ намайишидин көрүнүш. 2020-Йили 28-авғуст, мюнхен, германийә.
Хитай ташқи ишлар министири ваң йи 1-сентәбир германийәдики зияритини башлаштин илгири өткүзгән хитайға наразилиқ намайишидин көрүнүш. 2020-Йили 28-авғуст, мюнхен, германийә.
RFA/Ekrem

Германийә парламент әзалири ташқи ишлар министири хайко масқа хәт йезип ваң йиға очуқ гәп қилишни тәләп қилған.

Хитай ташқи ишлар министири ваң йи 25-авғусттин башлап италийә, голландийә, норвегийә, фирансийә қатарлиқ дөләтләрдә зиярәттә болған мәзгиллиридә уйғурлар, тибәтләр вә башқа кишилик һоқуқ органлириниң күчлүк қаршилиқиға дуч кәлгәниди. У 1-сентәбир германийәдики зияритини башлаштин илгири германийәдики бир бөлүк парламент әзалири германийә ташқи ишлар министири хайко масқа бирләшмә хәт йезип, ваң йи билән болған сөһбәттә уйғур дияридики җаза лагерлирини тақаш тоғрисида очуқ гәп қилишни тәләп қилған.

«Җәнубий германийә гезити» ниң 29-авғусттики «парламент әзалири хайко мастин хитайға очуқ гәп қилишни тәләп қилди» намлиқ хәвиригә асасланғанда көплигән кишилик һоқуқ тәшкилатлиридин башқа, йешиллар партийәсиниң парламент әзаси маргарете бавзе, әркин демократлар партийәсиниң парламент әзаси гуйде җәнсе, христиан демократлар партийәсиниң парламент әзаси михаел бранд қатарлиқлар германийә ташқи ишлар министири хайко масқа бирләшмә хәт язған. Улар хетидә хитайниң «хәлқара қанун-қаидиләрни бузуватқанлиқини, милйонлиған уйғурларни җаза лагерлириға қамап қийнаватқанлиқини, хоңкоңда адаләтсиз сиясәт йүргүзүватқанлиқини, ғәрбниң иҗтимаий таратқулиридин пайдилинип ялған, ойдурма тәшвиқатлар билән шуғуллиниватқанлиқини, пулни йәмчүк қилип башқа дөләтләрни алдаватқанлиқини, ғәрб демократийәсини қарилаватқанлиқи, кәмситиватқанлиқини» оттуриға қоюп, «бу қетимқи сөһбәттә уйғурлар қамалған ениқсиз тәрбийәләш лагерлирини тақаш мәсилиси чоқум очуқ оттуриға қоюлуши лазим» дегән.

«Франкфурт мәҗмуәси» гезитиниң 29-авғуст елан қилған «мас хитай ташқи ишлар министири билән очуқ сөзлишиши лазим» намлиқ хәвиригә асасланғанда, юқириқи парламент әзалири хетидә йәнә хитайниң германийәгә нисбәтән «ишәнчлик бир һәмраһ болуш салаһийитини йоқитип қойғанлиқини, униң таҗавузчилиқ характериниң барғансери рошән ипадилиниватқанлиқини, хитайниң явропа бирликидин техиму зор имтиязларни тәләп қиливатқанлиқини, уйғурлар үстидики бастурушниң һәддидин ешип кәткәнликини, хоңкоңдики мустәбитликниң кеңийиватқанлиқини» әскәрткән. Улар хетидә германийә дөлитиниң һазир явропа бирликиниң рәисликини өтәватқан салаһийитидин пайдилинип хитайға қарита қаттиқ позитсийәсини билдүрүшини, қелиплишип қалған дипломатик ибариләр билән әмәс, бәлки хитай аңлайдиған тил билән очуқ гәп қилишини, уйғурлар қамалған җаза лагерлирини тақашни чоқум күнтәртипкә киргүзүшини оттуриға қойған һәмдә мастинму охшаш позитсийәдә болушини тәләп қилған.

Ваң йиниң бу қетимқи ғәрбий явропадики 5 дөләттә елип барған зиярити тоғрисида ахбарат астилирида һазирға қәдәр охшимиған көзқарашлар илгири сүрүлди. Шиветсийә дөләтлик телевизийә қанилиниң 29-авғуст елан қилған «хитай ташқи ишлар министири зиянниң чеграсини тарайтмақчи» намлиқ хәвиридә тәһлил қилинишичә, ваң йиниң бу зиярити символ характерлик болуп, америка-хитай мунасивити күнсери йириклишиватқан бир мәзгилдә ғәрб демократик дөләтлириниңму америка билән бир сәптә туруп хитайға қарши турушиниң алдини елиш үчүн иқтисадий җәһәттин ғәрбкә йәмчүк ташлашни мәқсәт қилидикән.

Хәвәрдә тилға елинишичә, ваң йиниң бу қетимқи зиярити анчә көңүллүк болмиған. Ваң йи хитай өзигә әң йеқин санайдиған, хитайниң «бир бәлвағ, бир йол» қурулушиға явропа иттипақиға әза дөләтләр ичидин тунҗи болуп имза қойған италийәдә зиярәттә болғанда, ойлимиған йәрдин италийә ташқи ишлар министири де майо италийәниң явропа иттипақи билән пикир бирликигә игә икәнликини, бир мәйданда туридиғанлиқини әскәртип, арқидинла хоңкоң мәсилисини тилға елиш арқилиқ ваң йиниң кәйпини учурған. У норвегийә зиярити мәзгилидиму хоңкоң мәсилиси тумшуқиға урулған. Голландийә һәм фирансийәдиму кишилик һоқуқ мәсилисидә түрлүк соаллар вә бесимға дуч кәлгән.

Ваң йиниң норвегийә зиярити тоғрисида мәтбуатларда көплигән анализларниң елан қилинип хитайниң җаза лагерлири сияситиниң «етник қирғинчилиқ» дәп аталғанлиқини тилға алған «норвегийә уйғур комитети» рәиси бәхтияр өмәр әпәнди, хитай ташқи ишлар министириниң бу қетимқи зияритиниң норвегийәдә зор сәлбий тәсир қозғиғанлиқини ипадә қилди.

Хәвәрдә баян қилинишичә, ваң йиниң явропа зияритидә германийә интайин муһим икән. Германийәниң хуавей вә 5G тор еқимини техи сиқип чиқиривәтмигәнлики, уйғурлар вә хоңкоң мәсилисидә кәскин позитсийәдә болалмиған аҗизлиқи дуняниң диққәт нәзиридә турмақтикән.

Герман мәтбуатлириниң илгири сүрүшичә, германийә ташқи ишлар министири мас хитай ташқи ишлар министири ваң йи билән көрүшкәндә униң уйғурлар вә хоңкоң мәсилисидин өзини қачуруши қийинға тохтайдикән. Чүнки көплигән кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә һөкүмәттики өктичи партийәләрниң хитайға болған наразилиқлири барғансери күчийип кәткән болуп, бу һәм корона вируси билән, һәм уйғурлар вә хоңкоңлуқлар учраватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичилики билән мунасивәтлик икән. Әмма масниң уйғурлар вә хоңкоңлуқлар тоғрисида зади қанчилик кәскин тәләппузда зуван сүрүшини алдин пәрәз қилғили болмайдикән.

Германийәниң карлсруһә шәһиридики уйғур зиялийси әнвәр әхмәт әпәнди бу һәқтә тохталғанда, ваң йиниң бу қетимқи германийә зияритидин илгирила германийәдики кишилик һоқуқ органлири вә ахбарат васитилириниң һөкүмәткә еғир бесим қиливатқанлиқини әскәртти.

Игилишимизчә, д у қ алдинқи күнлири баянат елан қилип ваң йиниң германийә зиярити мәзгилидә уйғурлар вә җаза лагерлири мәсилисини чоқум күнтәртипкә елишини тәләп қилған. Д у қ бүгүн 31-авғуст кәчтә мюнхендин йолға чиққан бир бөлүк уйғурлар вә берлиндики һәрсаһә кишилик һоқуқ органлири билән һәмкарлишип 1-сентәбир күни һөкүмәт бинаси алдида ваң йиға қарши кәң көләмлик намайиши уюштурушқа һазирланмақтикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт