"Xalifaks munbiri" de xitay mesilisi merkiziy témilardin boldi

Muxbirimiz eziz
2020-11-24
Share
pompeo-uyghur-qanun-xitay-emeldar-jazalash.jpg Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo ependi amérika tashqi ishlar ministirliqida ötküzülgen axbarat élan qilish yighinida söz qildi. 2020-Yili 8-iyul, washin'gton.
AFP

Bash shitabi amérika paytexti washin'gton shehrige jaylashqan "Xalifaks xelq'ara bixeterlik munbiri" musteqil dunyawi munber bolup, 2009-yili kanada hökümitining iqtisadiy yardimi bilen qurulghan. Ene shu waqittin tartip "Xalifakis munbiri" héchqandaq hökümetke béqinmighan halda herqaysi hökümetlerning aliy derijilik rehberliri, herbiy emeldarlar, ilmiy xadimlar we karxanichilarning ishtirakida dunyawiy mesililerni muhakime qilish bilen xelq'aradiki hemmila sahege tonushluq bir munberge aylan'ghan. 20-Noyabirdin 22-noyabirghiche échilghan 2020-yilliq munberde xitay mesilisi bu yildiki merkiziy témilardin bolup qaldi.

Yighinning eng keskin tüs alghan 22-noyabirdiki muzakiriside amérika tashqiy ishlar ministiri mayk pompéyo amérikaning xitay hökümitige nisbeten qattiq mewqede bolushining sewebini sherhilep ötti. U bu heqtiki sözide xitay kompartiyesining nöwettiki erkinlik dunyasigha éghir derijide tehdit séliwatqanliqini, shuningdek bu tehditlerning nöwette dunya miqyasidiki erkinlik we démokratiyening tüp yiltizigha palta chépip, erkinlik we démokratiyening qimmi'itini yoq qilishqa uruniwatqanliqini alahide tekitlidi. Shundaqla kichik jehettin alghanda xitayning amérikidiki eqliy mülük oghriliqi sewebidin milyonlighan xizmet ornining weyran qiliwétilgenlikini, xitayning özide bolsa gherbiy qisimdiki milyonlighan insanni bihude qiynawatqanliqi, mushundaq bir hakimiyetke nisbeten hazir aqsaray ijra qiliwatqan qattiq meydandiki bir qatar tedbirlerning emeliyette 1980-yilliri amérika prézidénti ronald régan shu waqitta dunyawi tertipke éghir xiris peyda qiliwatqan sowét ittipaqigha qarshi ijra qilghan tedbirlerge oxshaydighanliqini körsitip ötti. Shuning bilen birge nöwette amérikaning qiliwatqanliri qandaqtur dunyaning saqchisi bolush yaki dunyagha yétekchilik qilish emesliki, eksiche amérika dunyagha kelgen waqitlardila békitilip ketken pirinsiplar, bolupmu tashqi jehettin kelgen xirislargha taqabil turush herkiti ikenlikini sherhilidi.

Yighindiki xitay mesiliside amérika tashqiy ishlar ministiri mayk pompéyodin bashqichirek pikir qilghan kishilerning biri "Shimaliy atlantik ehdi teshkilati" (sh a e t yaki NATO) ning bash katipi jéns stolténbérg boldi. Stolténbérgning pikriche, xitay dunya xelqi üchün düshmen emes iken, reqibmu emes iken. Xitayning tézdin bash kötürüshi emeliyette dunya üchün bazar we iqtisad saheside téximu köp pursetlerni yaritip béridiken. Gerche xitay öz nöwitide erkinlik dunyasining qimmet qarishi we herbiy quwwitige bezi xirislarni élip kelsimu, shuningdek ularning xongkong we Uyghur diyaridiki qilmishlirini qobul qilishqa bolmisimu téximu muhimi xitay bilen hemkarliq asasida ish körüsh yawropa üchün paydiliq iken. Stolténbérgning sözliri mezmun jehette amérikaning 1970-yillardiki sabiq tashqi ishlar ministiri xénriy kissin'gérning "Xitay bilen hemkarlishish ‍uninggha qarshi turushtin paydiliqraq" dégen mezmundiki sözliri bilen oxshiship kétidu. Téxi yéqindila amérikadiki siyasiy analizchi gordon chang ependi xénriy kissinjirning bu heqtiki nutqini keskin tenqidlep: "Kissin'gér ependi qarighanda xitayning nöwette dunya üchün qanchilik zor xéyim-xeter bolup qéliwatqanliqini téxiche hés qilalmighan oxshaydu. Nöwette shi jinping pütün dunyani béyjingning alqinigha toplaymen, dewatqanda biz qandaqlarche xitay bilen hemkarlishalaymiz?" dep so'al qoyghan idi.

2020-Yilliq "Xalifakis munbiri" yépilghandin kéyin yighin doklati élan qilin'ghan bolup, 88 betlik doklatta oxshashla xitay mesilisi merkiziy téma boldi. Doklatta éniq qilip "Gherp dunyasining ötken 30 yildin buyan dawam qilip kelgen xitay chüshenchisi üzél-késil gumran boldi. Jümlidin xitay re'isi shi jinpingning rehberlikide bizning 'xitay gherp dunyasi bilen hemkarlashsa ularning erkinlik chüshenchisi, démokratiye éngi we qanun arqiliq jemiyetni idare qilish endizisini tedriji qobul qilidu' dégen chüshenchimizning pütünley xata bolghanliqi ispatlandi. Xitay nöwette özining ichki we tashqi pa'aliyetliride tarixtiki eng zor hakimmutleq hakimiyet süpitide otturigha chiqip, erkinlik dunyasi üchün eng zor xirisqa aylandi," dep körsitildi.

Doklatta yene xitay hökümitining nöwettiki tüplük yétekchi idiyesining léninizim ikenliki, nöwette bu xil yétekchi idiyening xitay chégrasidin halqip chiqiwatqanliqi hemde uning erkinlik dunyasigha yéqinlap kéliwatqanliqi, xitayning ichkiy we tashqiy jehetlerde téxnologiye asasidiki hakimmutleqliqni berpa qiliwatqanliqi, emdilikte buning dunyadiki démokratiye qurulmisini weyran qilishni közlewatqanliqi, buningda amérika, kanada, en'gliye, gérmaniye, hindistan, yaponiye we awstraliye qatarliq jaylarning muhim nishanlardin ikenliki, bu arzuning nöwette "Bir belwagh bir yol" qurulushi arqiliq tedriji hemme yaqqa yéyiliwatqanliqi tepsili körsitildi.

Doklatta alahide orun alghan yene bir nuqta nöwette xitayning ghayet zor meblegh sélish bedilige armiyeni küchlendüriwatqanliqi bolup, xitayning armiyeni zamaniwilashturushi pütünley démokratiye dunyasigha éghir xiris peyda qilishqa yüzlenmektiken. Shuning üchün nöwette démokratik döletler segeklik bilen xitay xirislirigha taqabil turushqa bash qaturushi zörür iken. Yene kélip nöwettikidek amérika yaki héchqandaq bir dölet yekke halda bu ishning höddisidin chiqishqa qadir bolalmaywatqan ehwalda herqaysi döletlerning xitaygha qarshi keskin meydan tutiwatqan amérika etrapigha zich uyushushi téximu muhim iken.

Nöwette bir qisim siyasiyonlar, jümlidin amérika hökümitining 2021-yili 20-yanwardiki yéngi kabéntida tashqi ishlar ministiri bolushi mumkin, dep qariliwatqan kéngesh palata ezasi kris kun ependi bu doklatni alqishlaydighanliqini bildürüsh bilen birge emdilikte emeliy herketke ötüsh peyti kelgenlikini bildürgen. U 22-noyabir küni "Siyaset" gézitige qilghan sözide "Dunya démokratiyesini qoghdash üchün bu bir yil dunya tarixida bekmu achquchluq bir yil bolghusi. Bolupmu bizning tariximizda," dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet