Jemil hesenli bilen söhbet: "Sherqiy türkistandiki xelq herkiti" (2)

Muxbirimiz eziz
2021-05-31
Share
Jemil hesenli bilen söhbet: Ezerbeyjandiki baku uniwérsitétining proféssori, ezerbeyjan parlaméntining sabiq ezasi, "Sowét ittipaqining shinjang siyasiti: stalin we sherqiy türkistandiki xelq herikiti" namliq kitabning aptori jemil hesenli ependi. 2014-Yili 12-öktebir.
wikipedia.org

Ezerbeyjan baku uniwérsitétining proféssori, ezerbeyjan parlaméntining sabiq ezasi jemil hesenlining yéqinda neshrdin chiqqan "Sowét ittipaqining shinjang siyasiti: stalin we sherqiy türkistandiki xelq herkiti" namliq esiride bayan qilinishiche, 1930-yillarda deslepki qedemde omumiy tüs élishqa yüzlen'gen Uyghur milliy oyghinish herkiti "Shinjang padishahi" dep atalghan militarist shéng shiseyning siyasiy orni sitalinning biwaste herbiy yardimi arqiliq muqimlashqandin kéyinmu toxtap qalmighan. Buning bir muhim ipadisi 1933-yili 2-aydila bix sürüshke bashlighan "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" ni qurup chiqish intilishliride eks etken. Yene kélip bu waqitta Uyghurlar bilen tengla dégüdek tungganlar we xitaylarmu bu rayon'gha bolghan "Igidarliq kürishi" ge atlan'ghan bolup, Uyghur diyarini merkez qilghan halda osman impériyesige qarashliq bir islam döliti qurmaqchi bolghan ma jongying we stalinning yardimini qolgha keltürüp "Mutleq padishah" bolushni qestlewatqan shéng shisey bu xil siyasiy munasiwetning muhim nuqtiliridin bolup qalghan idi.

Ene shundaq ehwalda 1933-yili 27-iyun küni stalinning ishxanisida "Shinjang siyasiti boyiche qarar élish" heqqide bir qétimliq mexpiy yighin chaqirilghan. Yighindin kéyin sowét kompartiyesi siyasiy byurosi qarmiqidiki mexsus komitét birnechche qétimliq muzakiriler arqiliq shu yili awghustta "Sherqiy türkistanning xitaydin ayrilip chiqishigha qet'iy yol qoyushqa bolmaydu" dégen mezmunda axirqi qararni alghan. Moskwada ene shu muzakiriler boluwatqanda qeshqerde "Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti" ni qurush xizmiti teyyarliq basquchidin halqip resmiy jakarlash basquchigha ötken. Bu waqitlarda bolsa shéng shisey 1933-yili 12-apréldiki atalmish "Aprél inqilabi" arqiliq resmi "Duben" bolghandin kéyin, bir yaqtin "En'gliye we yaponiyege sétilip kétish éhtimali bar" dep qariliwatqan yerlik isyanchilarni basturushta stalinning yardimige érishish hemde "Alte büyük siyaset" ni teshwiq qilip yerlik Uyghurlarning közini boyash bilen aldirash bolghan, yene bir yaqtin qoralliq küreshtiki Uyghurlarni urushsiz yighishturushning koyigha chüshken.

Shu waqitlardiki "Uyghur milliy inqilab komitéti" muhemmed niyaz elem, sabit damolla, memtimin bughra qatarliq bir türküm rehbiriy orundiki shexslerni muqimlashturup bolghan bolup, sabit damolla bu heqte xojaniyaz hajigha yoshurunche kishi ewetip bu ishlarni melum qilghan. Shundaqla xoja niyaz hajini re'is jumhur we armiyening aliy qomandani bolushqa teklip qilghan. Bu teklip qobul qilin'ghandin kéyin, sabit damolla bashchiliqidiki milletchiler we inqilabchilar birlikte 1933-yili 12-noyabir küni qeshqerde "Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti" ning qurulghanliqini élan qilghan. Sabit damolla bash ministir bolup teyinlinish bilen birge bashqa 13 ministirmu saylap chiqilghan. Jumhuriyet özlirining musteqilliqini jakarlash bilen bille xitaydin pütünley ayrilip chiqqanliqinimu élan qilghan. Yéngi jumhuriyetning asasiy qanunida "Sherqiy türkistan jumhuriyiti sheri'et qanunini ijra qilidighan hemde jumhuriyet pirinsiplirini asas qilidighan dölet" dep békitilgen.

Jumhuriyet qurulghandin kéyin türkiyening qollishini qolgha keltürüsh emelge ashmighan. Buning bilen sabit damolla we xojaniyaz haji en'gliyege yéqinlishish yolini tutup, shu arqiliq sowétning iskenjisidin xalas bolushni arzu qilghan. Bu jehette deslepki xizmetler ishliniwatqanda stalinning buyruqi bilen sowét qizil armiyesi chégradin ötüp, shéng shiseyge qarshi küchlerge shiddetlik ot achqan. Shéng shisey bilen sitalinning bu xil herbiy hemkarliqi bolsa tézla "Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti" ni halak qilghan. Bu heqte söz bolghanda jemil ependi mundaq deydu: "Xojaniyaz haji we sabit damolla rehber bolghan birinchi sherqiy türkistan jumhuriyiti emeliyette sowét ittipaqining biwaste qol tiqishi bilen xitaylarning qolida halak boldi. Bu jumhuriyet Uyghurlarning xitay asaratidin qutulup hörlükke érishish tarixidiki bekmu shanliq bir sehipe idi. Emma sowét ittipaqining yardimi bolghanliqi üchünla xitaylar bu jumhuriyetni yoq qilalidi. Bu waqittiki ishlar ajayip bir teriqide dawam qildi: sowét ittipaqi qizil armiyeni biwaste bu jaygha ewetip qozghilangni basturdi. Emma bu qoshun chégradin ötkende aq oruslarning formisini kiyip, char padishahning eskerliri siyaqida yasandi. Shunga héchkimmu ularning qizil armiye eskerliri ikenlikini bilmey qaldi. Shuning bilen tarixta tunji qétim 'qizil' bilen 'aq' birliship sherqiy türkistandiki musulmanlargha qarshi turdi. Shuning bilen mahiyette sowét ittipaqi 1930-yillarda ene shu yosunda sherqiy türkistanda bir qorchaq hakimiyetni berpa qilip chiqti. Buning bilen bu waqittiki shijang hökümiti jyang jéshining xitay merkiziy hökümitige emes, belki moskwagha bekrek yéqinchiliq qilishqa bashlidi."

Aptorning bayan qilishiche, eyni waqitta shéng shisey bilen stalin barliq amallarni ishqa sélip, shéng shiseyge qarshi chiqqan xojaniyaz haji bilen ma jongyingning birlishiwélishidin mudapiye körgen. Shundaqla sowét itipaqi terep xojaniyaz hajidin 50 kilogram altun élish bedilige 1200 miltiq "Yardem" qilmaqchi bolghan. Qirghizistan chégrasidiki erkeshtamda bolghan bir qétimliq mexpiy söhbette sitalinning wekili iwan nikishow "Sherqiy türkistan jumhuriyitining musteqilliqige xatime bérish, nenjing hökümiti bilen bolghan barliq alaqini üzüsh, sherqiy türkistanni sowét ittipaqining ichkiy aptonomiyelik rayonigha özgertish, sherqiy türkistan jumhuriyitining rehberlirini shéng shiseyge tapshurush" dégen 12 maddiliq höjjetni xojaniyaz hajining aldigha tashlighan hemde buninggha shertsiz boysunushni buyrughan. Shundaqla "Sowét ittipaqi yillardin buyan sherqiy türkistan'gha nechche milyon rubli meblegh saldi. Biz bu jayning ijtima'iy tertipini qoghdashni xalaymiz we uninggha ilaj qilalaymiz," dégen.

Ene shu teriqide sowét ittipaqining nazaretchilikide xojaniyaz haji bilen shéng shisey otturisida kélishim tüzülgen hemde xojaniyaz haji ölkilik hökümetning mu'awin re'isi bolup teyinlen'gen. Shuning bilen sowét ittipaqining "Pütün küchi bilen sherqiy türkistanning tereqqiyatigha yardem béridighanliqi, shundaqla sherqiy türkistanni nenjing yaki manjuriyediki yaponlardin 'qoghdaydighanliqi', sowét ittipaqi meslihetchilirining siyasiy we iqtisadiy jehetlerdiki xizmetlerge yardem béridighanliqi" qarar qilin'ghan. Shuningdin kéyin 1934-yili 16-aprél küni "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" ning rehberliri qolgha élinip, shéng shiseyge tapshurup bérilgen. Buning bilen sowét ittipaqining bu rayondiki tesiri ghayet zor derijide ashqan.

Özining siyasiy ornini muqimlashturiwalghandin kéyin shéng shisey "Sowét ittipaqi bilen dost bolush we komuninizimni hémaye qilish" namida minglighan Uyghur baylirini we ziyalilirini "En'gliyening we yaponiyening jahan'girlik niyetlirige hemdemde bolghan" dégen bednamda qolgha élip yoq qilghan. Sowét ittipaqi bolsa özlirining bu rayondiki siyasiy, iqtisadiy we herbiy kontrolluqini téximu kücheytken. Öz'ara bir-birige menpe'et yetküzüsh asasidiki bu munasiwetke qarap bir qisim mutexessisler "Sowét ittipaqi pütünley kontrolluq astigha élip bolghan bu rayonni axirqi hésapta ‍özige qoshuwélishni istimigen. Ular peqet siyasiy we iqtisadiy jehettiki menpe'etnila közligen" dep qaraydighan bolup, shuningdin kéyinki on yilda derweqe bu xil intilish barliqqa kelmigen. Bu heqte söz bolghanda jemil hesenli ependi mundaq deydu: "Gherb alimliri we tetqiqatchiliri sowét ittipaqi sherqiy türkistanni igilesh koyida bolmighan depla qaraydu. Mesile emeliyette undaq addiy emes. Chünki ular zémin'gha qiziqqan hemde xitay hökümitige bésimmu qilghan. Chünki sherqiy türkistan shu waqittiki xitay téritoriyesining ghayet zor qismini teshkil qilatti. Shu waqitta shéng shisey sowét kompartiyesining chet ellik ezasi idi. 1938-Yili shéng shisey mexpi halda moskwagha kélip sowét kompartiyesige eza bolushni telep qilghan. 1941-Yili bolsa u stalin we molotowqa mektup yollap 'shinjangni sowét ittipaqining 16-réspublikisi qilip qoshuwélish' dégen teklipni sun'ghan. Emma buning sherti stalin jezmen shéng shiseyni bu yéngi réspublikining re'isi qilip teyinlesh heqqide buyruq élan qilishi lazim idi. U waqitta sowét ittipaqi dunyawi zor küchlerdin bolup, ikkinchi dunya urushi téxi bashlanmighan idi. Shéng shisey bolsa sowét ittipaqigha tayinip özining mutleq nopuzini kapaletke ige qilmaqchi bolghan idi. Ene shundaq peytte urush bashlinip kétip, sowét ittipaqi özining derdi bilen bolup ketti. 1943-Yilidiki molotowning xatirilirige qaraydighan bolsaq, shu waqitta stalin sherqiy türkistanda bir qétimliq bölgünchilik herkiti qozghash hemde bu rayonni xitaydin ayrip chiqishni közligenliki éniq. Buningda ular herqachan melum bir rayonda qozghilang peyda qilidu, andin bu jayda bir musteqil döletni yaritidu, axirida bu döletni sowét ittipaqining bashqurush da'irisige kirgüzidu. Mesilen, tashqi mongghuliye, ezerbeyjan qatarliq jaylarda ishlar shundaq boldi. Sherqiy türkistandimu ishlar shundaq bashlan'ghan. Emma urushtin kéyin gherp dunyasi sowét ittipaqining bundaq qilishigha qarshi chiqti. Gherp qarshi chiqqan iken, stalinmu bu mesilini qaytidin oylishishqa mejbur boldi. Shuning bilen bu ishlar ene shundaq boldi."

Halbuki, sowét ittipaqining shéng shiseyge yardemliship uning siyasiy ornini xeterdin saqlap qélishi sowét ittipaqining bu rayondiki tesirini ghayet zor derijide ashurghan bolsimu, shéng shiseyning ikki yüzlimiliki axirqi hésapta ikki terepning "Polattek dostluqi" ni bikar qilip, bu rayondiki yene bir qétimliq zor xelq herkitining muqeddimisini achqan.

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programmimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet