Хәлқара әмгәк тәшкилатиниң йетәкчи қолланмисидики өзгириш уйғурлар үчүн немидин дерәк бериду?

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2024.04.24
Ғулҗа наһийәси тоқумичилиқ санаәт районидики тиккүчилик сехидин бир көрүнүш, 2023-йили 14-авғуст, ғулҗа
xjyn.gov.cn

“хәлқара әмгәк тәшкилати” (ILO) бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң иҗтимаий адаләт, кишилик һоқуқ вә әмгәк һоқуқини илгири сүрүш қатарлиқ саһәләрдә хәлқарада етирап қилинған мәхсус оргини. 1919-Йили қурулған бу органниң баш иштаби шивейтсарийәниң җәнвә шәһиригә орунлашқан. Хәлқара әмгәк тәшкилати әһдинамә вә тәклипләрни қобул қилиш арқилиқ хизмәт қилишниң әң төвән яш чекини бекитиш, хизмәт әркинлики, мәҗбурий әмгәк, хизмәт бихәтәрлики вә сағламлиқ қатарлиқ нурғун мәзмунларға берип четилидиған хәлқаралиқ әмгәк өлчимини бекитип чиқиду.

Йеқинда бу орган өзиниң йетәкчи қолланмисидики мәҗбурий әмгәккә мунасивәтлик мәзмунларға өзгәртиш киргүзүп, униң йеңиланған нусхисини елан қилған. Мәлум болушичә, униңда тунҗи қетим дөләт һамийлиқидики мәҗбурий әмгәк уқумиға ениқлима берилгән.

Уйғур мәҗбурий әмгики мәсилиси мутәхәссиси, коммунизм қурбанлири хатирә фонди хитай тәтқиқат бөлүми директори доктор адриян зензниң радийомизға билдүрүшичә, бу, хәлқара әмгәк тәшкилатиниң қолланмисида тунҗи қетим хитай һөкүмити уйғурларға қоллиниватқан “әмгәк күчлирини йөткәш пирограммиси” ниң мәҗбурий әмгәк, дәп шәрһлиниши болуп һесаблинидикән. У мундақ дәйду:

“хәлқара әмгәк тәшкилатиниң мәҗбурий әмгәк һәққидики қолланмиси 2000-йилларда түзүлүшкә башлап, 2012-йили елан қилинған. Бирақ у асаслиқ хусусий ширкәтләрниң инсанларни мәҗбурий әмгәккә селиш мәсилиси йәни тәминләш зәнҗирлиридики заманиви қуллуқ мәсилисигә мәркәзләшкән һәмдә түрмиләрдики мәҗбурий әмгәк шәрһләнгән. Әмма бу қолланмида лагер вә түрмә сиртидикиләргә қаритилған, җүмлидин хитай һөкүмити уйғурларға йүргүзүватқан ‛намратлиқни түгитиш‚ нами астидики ‛әмгәк күчи йөткәш сиясити‚ ни мәҗбурий әмгәк дәп баһалайдиған уқум рамкиси йоқ. Шуңа һазирғичә хитай һөкүмитиниң ‛әмгәк күчлирини йөткәш сиясити‚ мәҗбурий әмгәк қатарида шәрһләнмигән. Йеңи қолланмида лагер вә түрмә сиртидикиләргә қаритилған ‛әмгәк күчини йөткәш‚ сиясити бир қанчә йәрдә шәрһлинип, буниңға ‛мәҗбурий әмгәк‚ дәп изаһат берилгән. Йеңи қолланмиға шинҗаң вә тибәттики вәзийәтни биваситә әкс әттүридиған нурғун мәзмунлар қетилған болуп, униң уйғурларниң мәҗбурий әмгикини байқаш иқтидари көрүнәрлик өскән.”

Доктор адриян зензниң ейтишичә, у илгири хәлқара әмгәк тәшкилатиниң хадимлири билән көрүшкәндә қолланмидики кәмчиликләрни оттуриға қойған вә өзиниң тәтқиқат доклатлирини тапшурған. Уларму қолланмиға толуқлима киргүзидиғанлиқини билдүргән. Мәлум болушичә, хәлқара әмгәк тәшкилати доктор адриян зензниң “җәймис товн фонди” тәтқиқат мәркизидә елан қилған “шинҗаң вә оттура асиядики дөләт қоллаватқан мәҗбурий әмгәк” мавзулуқ доклатидин пайдиланған икән.

Доктор адриян зенз бу йеңи қолланминиң хәлқарада уйғур мәҗбурий әмгикигә тақабил турушта муһим рол ойнайдиғанлиқини ейтти. У мундақ деди:

“хәлқара әмгәкчиләр тәшкилатиниң қолланмиси интайин муһим әһмийәткә игә. Мәсилән, явропа иттипақи мунасивәтлик қанунлирида бу тәшкилатниң қолланмисидин пайдилиниду; америка һөкүмитиму уйғур мәҗбурий әмгикигә қарши туруш қанунини иҗра қилғанда бу қолланмидин пайдилиниду. Америка ташқи ишлар министирлиқи йиллиқ адәм әткәсчилики доклатини елан қилғанда мушу қолланмидин пайдилиниду. Йәнә бу қолланмиға асасән хәлқаралиқ тиҗарәт қиливатқан хәлқаралиқ ширкәтләрниң саниму барғансери көпийиватиду. Қисқиси, бу қолланминиң мәҗбурий әмгәкни, болупму уйғур мәҗбурий әмгикини йоқитиш тиришчанлиқиға көрситидиған тәсирини йәр шари характерлик вә келәчәк характерлик дейишкә болиду.”

Мәлум болушичә, йеңиланған қолланмиға киргүзүлгән йәнә бир муһим мәзмун мәҗбурий әмгәк сияситиниң мәқситигә мунасивәтлик икән. Мәсилән, қолланмида мәҗбурий әмгәкниң сиясий мәқсәтләр билән, җүмлидин “алаһидә районлардики нопус қурулмисини өзгәртиш” мәқсити билән йолға қоюлуши мумкинлики тилға елинған. Доктор адриян зензниң көрситишичә, юқиридики мәзмунлар униң доклатидики “уйғур әмгәк күчлирини йөткәш сияситиниң мәқсити хитай һөкүмити иҗра қиливатқан ‛шинҗаңниң миллий нопус қурулмисини әлалаштуруш‚ намидики сиясәтниң бир қисми” икәнлики тоғрисидики дәлиллиригә асасән йезилған икән. Қолланминиң бу бөликидә йәнә мәмурий тутуп туруш вә “қайта тәрбийәләш” билән мунасивәтлик мәҗбурий әмгәк темисиму музакирә қилинған болуп, уму пәқәтла уйғур илида йолға қоюлуватқан қанунсиз тутуп турушни көрситип беридикән.

Хәлқара әмгәкчиләр тәшкилатиниң иҗтимаий адаләтни илгири сүрүштә һәл қилғуч рол ойнайдиған бир орган икәнликини нәзәрдә тутқанда уларниң көрсәтмисигә киргүзүлгән бу толуқлимилар интайин муһим әһмийәткә игә, дәп баһаланмақта. Бу саһәдики нурғун тонулған тәтқиқатчилар вә кишилик һоқуқ мутәхәссислири адриян зенз әпәнди түрткә болған бу өзгиришни қарши алған.

Америкадики уйғур һәрикити тәшкилати мәхсус баянат елан қилип, бу өзгиришкә юқири баһа бәргән. Улар баянатида мундақ дегән:

“йеңи қолланма түрмә сиртида давам қиливатқан мәҗбурий әмгәкниң йәккә вәқәләр әмәс, бәлки системилиқ хәвп икәнликини көрситип, қанун чиқиришни илмий асас билән тәминлиди һәмдә мәҗбурий әмгәкни испатлаш үчүн дәлил-испат көрситиштәк биһудә йүкни бикар қилди. Бу бурулуш явропа иттипақи пат арида мақуллаш алдида туруватқан мәҗбурий әмгәккә тақабил турушқа аит қанун үчүнму интайин муһим.”

Баянатта йәнә, хәлқара әмгәкчиләр тәшкилатиниң йетәкчилик рамкисидики бу өзгириш “кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә мутәхәссисләрниң узун йиллиқ тәшвиқат тиришчанлиқиниң нәтиҗиси, болупму алий тәтқиқатчи, доктор адриан зензниң җапалиқ тәтқиқати нәтиҗисидә язған доклатлириниң нәтиҗисидур” дәп баһаланған. Уйғур һәрикити тәшкилати рәиси рошән аббас ханим баянаттики сөзидә, адриян зенз әпәндиниң тәтқиқат арқилиқ тунҗи қетим хәлқарада хитайниң “әмгәк күчлирини йөткәш” сияситигә болған тонушни өстүргәнликини мәдһийәлигән вә униң хизмәтлиригә юқири баһа бәргән.

Доктор адриян зенз радийомизға қилған сөзидә, хәлқара әмгәк тәшкилатиниң өзиниң тәклипини диққәткә алғанлиқи вә доклатидики мәзмунлардин кәң даиридә пайдиланғанлиқидин хурсән болғанлиқини тәкитләш билән биргә, “бу уйғур хәлқи үчүн һәқиқәтәнму бир хуш хәвәр” деди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.