“хәлқара уйғур мунбири” ниң баянати: ирқий қирғинчилиқни тохтитиш-нөвәттики әң җиддий, әң тәхирсиз мәсилидур!

Вашингтондин мухбиримиз қутлан тәйярлиди
2023.10.31
IUF-yighin-1031-02 Оңдин солға дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса, японийә парламентиниң әзаси, японийә парламенти “уйғур достлуқ гурупписи” ниң рәиси кеиҗи фуруя (Keiji Furuya) вә “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” ниң директори өмәр қанат биллә чүшкән сүрәт, 2023-йили 30-өктәбир, токйо
RFA/Sintash

Токйо вақти 31-өктәбир кәчқурун японийә парламентида өткүзүлгән “хәлқара уйғур мунбири: дуня парламентлар кеңиши” мувәппәқийәтлик ахирлашти. Йиғинниң ахирқи қисмида мухбирларни күтүвелиш йиғини өткүзүлди. японийә парламент әзалиридин һирофуми шимимура (Hirofumi Shimomura) әпәнди мухбирларни күтүвелиш йиғиниға риясәтчилик қилди. Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса, японийә парламентиниң әзаси, японийә парламенти “уйғур достлуқ гурупписи” ниң рәиси кеиҗи фуруя (Keiji Furuya) , уйғур һәрикити тәшкилатиниң рәиси рошән аббас, “коммунизм қурбанлири хатирә фонди” ниң алий тәтқиқатчиси адреан зенз (Adrean Zenz) қатарлиқ кишиләр японийә вә чәт әл таратқулириниң нәқ мәйдан соаллириға җаваб бәрди.

Мухбирларни күтүвелиш йиғини ахирлашқандин кейин, “хәлқара уйғур мунбири” намидин бирләшмә баянат елан қилинди. Бирләшмә баянатта һөкүмәтләр, парламентлар вә хәлқара кишилик һоқуқ органлириниң шунчә көп тиришчанлиқиға қаримай, уйғур ирқий қирғинчилиқиниң һелиһәм давам қиливатқанлиқи, шуниң үчүнму ирқий қирғинчилиқни тохтитиш-нөвәттики әң җиддий вә әң тәхирсиз мәсилә икәнлики алаһидә тәкитләнди.

Оңдин солға парламент әзаси вә  японийә уйғур достлуқ гурупписиниң баш катипи хироми митсубаяши (Hiromi Mitsubayashi), японийә парламентиниң әзаси, японийә парламенти “уйғур достлуқ гурупписи” ниң рәиси кеиҗи фуруя (Keiji Furuya), дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса вә “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” ниң директори өмәр қанат биллә чүшкән сүрәт, 2023-йили 30-өктәбир, токйо
Оңдин солға парламент әзаси вә японийә уйғур достлуқ гурупписиниң баш катипи хироми митсубаяши (Hiromi Mitsubayashi), японийә парламентиниң әзаси, японийә парламенти “уйғур достлуқ гурупписи” ниң рәиси кеиҗи фуруя (Keiji Furuya), дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса вә “уйғур кишилик һоқуқ қурулуши” ниң директори өмәр қанат биллә чүшкән сүрәт, 2023-йили 30-өктәбир, токйо
RFA/Sintash

Мәзкур баянат һәққидә радийомизниң зияритини қобул қилған дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйса әпәнди, ахирқи бирләшмә баянатта бу қетим японийәдә ечилған икки күнлүк “хәлқара уйғур мунбири” ниң хуласиси йиғинчақланғанлиқини билдүрди.

Баянатта, бу қетимлиқ мунбәргә дунядики 25 дөләттин 80 нәпәргә йеқин сөзлигүчи мутәхәссис вә 70 нәпәр парламент әзасини өз ичигә алған 200 дин артуқ кишиниң иштирак қилғанлиқи; мунбәрдә уйғур ирқий қирғинчилиқи баш тема сүпитидә муһакимә қилиниш билән бир вақитта йәнә хоңкоңда демократик системиниң вәйран болуши, тәйвән боғузидики һәрбий җиддийчилик, хитайниң асия-тинч окян райониниң тинчлиқи вә хәвпсизликигә елип келиватқан тәһдити қатарлиқ темиларниңму муһакимә қилинғанлиқи тилға елинди.

Баянатта йәнә хитайниң дуняниң көзини бояшқа урунуватқанлиқи, өзиниң тәшвиқат машинилирини ишқа селип лагерларниң тақалғанлиқи, райондики уйғурларни асас қилған йәрлик милләтләрниң “бәхтлик яшаватқанлиқи” ни ясап көрситишкә күчәватқанлиқи илгири сүрүлди. Униңда йәнә милйонлиған уйғурларниң һелиһәм җаза лагерлирида икәнлики, бир қисминиң җаза муддити узартилип узун муддәтлик қамаққа һөкүм қилиниватқанлиқи әскәртилди. Хитайниң шәрқий түркистандики җинайи қилмишлириниң меңә ююш, қийин-қистақ, уйғур аяллириға җинсий зораванлиқ йүргүзүш, аилә әзалирини айриветиш, мәҗбурий әмгәккә селиш қатарлиқ бир қатар инсанийәткә қарши җинайәтләргә четилидиғанлиқи илгири сүрүлди. Шуниң билән бир вақитта, хитай һөкүмитиниң кәң көләмлик тәшвиқат җеңи қозғап, хәлқара җәмийәтни алдашқа урунуватқанлиқи, чегра һалқиған тәқиб вә контроллуқ тори қуруп, муһаҗирәттики уйғурларни җисманий вә роһий җәһәттин вәйран қилишқа тутуш қиливатқанлиқи паш қилинди.

Бу нуқтида пикир баян қилған долқун әйса әпәнди, бу қетимлиқ “хәлқара уйғур мунбири” ниң түрлүк саһәләрдики мутәхәссисләрниң бир қетимлиқ зор учришиши болғанлиқини, йәни сиясәтчиләр билән мутәхәссис-алимлар, қанунчилар билән паалийәтчиләр, шундақла уйғурлар билән дуня оттурисида бир қетимлиқ өзара чүшиниш, өгиниш вә толуқлаш пурсити болғанлиқини әскәртип өтти.

“хәлқара уйғур мунбири” елан қилған бирләшмә баянатта, пүткүл дуня җамаәтчиликигә төвәндикидә 6 түрлүк тәклип вә тәвсийә оттуриға қоюлди:

Биринчи, хитайниң һөкүмранлиқи вә тәһдити астидики уйғурлар, тибәтләр, җәнубий моңғулийәликләр, шундақла хоңкоң вә тәйвән хәлқи арисида өз ара иттипақлиқ, бирлик вә һәмкарлиқлирини йәниму күчәйтиш; һәмдә ортақ тәһдиткә бирликтә тақабил туруш тәкитләнди.

Иккинчи, хитайниң дөләт һалқиған бастуруш тори һәққидә мәхсус тәклип-тәвсийәләр оттуриға қоюлди. Йәни алимлар вә тәтқиқатчиларниң уйғурларниң реаллиқини асас қилған дәлил-пакитлар вә күчлүк анализлар арқилиқ, “дөләт һалқиған бастуруш” ниң һәммә етирап қилған ениқлимисини турғузуп чиқиш; һәр қайсий һөкүмәтләрниң түрлүк әмәлий чарә-тәдбирләрни ишқа селип, өз пуқралирини хитайниң дөләт һалқиған бастуруши вә қара қолидин қоғдиши тәләп қилинди. Бу нуқтида пикир баян қилған долқун әйса әпәнди, мунуларни илгири сүрди.

Үчинчи, японийәниң уйғур қирғинчилиқи мәсилисидә ениқ қарар чиқириши; ирқий қирғинчилиқ мәсилисини хитай билән болған сода-тиҗарәт вә иқтисадий алақиләрдә муһим амил сүпитидә оттуриға қоюши; асиядики әң муһим иқтисадий күч вә демократик дөләт болуш сүпити билән хитайниң хәлқара кишилик һоқуқ, хәлқара қанун-қаидә вә демократик қиммәт қарашларни астин-үстүн қилишиға йол қоймаслиқ тәләп қилинди. Бу нуқтида пикир баян қилған японийә уйғур җәмийитиниң рәиси әхмәтҗан летип әпәнди, японийәниң уйғур мәсилисидә оттуриға чиқиши, хитайни башқа һәрқандақ бир дөләткә қариғанда әң қаттиқ дәриҗидә биарам қилидиғанлиқини тәкитләп өтти.

Баянатниң ахирқи бөләклиридә пүтүн дуняниң, болупму демократик дөләтләр, б д т, явропа иттипақи вә хәлқаралиқ органларниң уйғурларни қоллаш һәмдә уларни һелиһәм давамлишиватқан ирқий қирғинчилиқтин қутулушиға пүтүн имканийәтлири билән ярдәм бериши; ғәрб системисида болмиған башқа дөләтләрниңму инсанпәрвәрлик нуқтисидин уйғурларни қоллаш сепигә өтүши; дуняви ширкәтләрниң мәҗбурий әмгәк арилашқан мәһсулатлар вә тәминләш зәнҗиридин йирақ туруши, қануний васитиләр вә хәлқаралиқ адил сода пиринсипи бойичә хитайниң көз боямчилиқини чәклиши, шундақла мәҗбурий әмгәктин ибарәт инсанийәткә қарши җинайәтләрни дуня тәминләш зәнҗиридин сиқип чиқириши тәвсийә қилинди.

Долқун әйса әпәнди ахирида “хәлқара уйғур мунбири” дә муһакимә қилинған темилар вә йиғин ахиридики бирләшмә баянатта оттуриға қоюлған тәклип-тәвсийәләрниң йеқин арида уйғур ирқий қирғинчилиқини тохтитишта иҗабий рол ойнайдиғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.