“Yéngi zuriklikler géziti” : xitayning teshwiqat apparatliri közini parqiritip turup yalghan sözleydu

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021.03.29
“Yéngi zuriklikler géziti” : xitayning teshwiqat apparatliri közini parqiritip turup yalghan sözleydu Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi xu'a chünying axbarat élan qilish yighinida muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2021-Yili 21-yanwar, béyjing.
REUTERS

Xitay hakimiyitining Uyghurlar mesilisi seweblik éghir bésimgha duch kéliwatqanliqi we özini aqlash üchün herxil charilerge muraji'et qiliwatqanliqi melum bolmaqta.

27-Mart gérmaniye dolqunliri radi'osi “Shinjang mesilisige jawab bérish üchün xitay tashqi ishlar ministirliqi sin körünüshini körsetti” namliq bir xewer élan qildi. Xewerde bayan qilinishiche, xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi xu'a chünying 26-mart muxbirlarni kütüwélish yighinida söz qilishtin ilgiri, amérikining sabiq dölet erbabliridin lawrénis wilkérsonning 2018-yili 8-ayda “Ran pa'ul tinchliq we tereqqiyat instituti” da sözligen nutiqining bir qismini muxbirlargha körsetken. Andin “Köpchilik del hazir körginidek, öz waqtidiki iraqqa qarita istratégiyelik heriket qozghashqa qatnashqan amérikining sabiq dölet erbabi, atalmish shinjang mesilisining peqetla amérikining junggoning ichki qismida malimanchiliq peyda qilish, junggoni tizginleshtek istratégiyelik süyqestidinla ibaret ikenlikini öz aghzi bilen étirap qilghan” dégen.

Xu'a chünying buninggha ulap yene “Emeliyet alliqachan ispatlidiki, shinjang mesilisi hergizmu milliy mesile, diniy mesile yaki kishilik hoquq mesilisi emes, belki bölgünchilikke, zorawanliqqa, arilishiwélishqa qarshi mesilidur. Amérikining shinjang mesilisini inchikilik bilen oydurup chiqirishi, hergizmu Uyghur xelqige heqiqiy köngül bölgenlikidin emes. Bolmisa ular 11-séntebir weqesidin kéyin térrorizmgha qarshi turushni bahane qilip köpligen musulman döletlerge hujum qilishqa qol uzartmighan bolatti. Ularning heqiqiy muddi'asi junggoning bixeterliki, muqimliqigha buzghunchiliq qilish, junggoning qudret tépishini tizginlesh” dégen.

Xitay tashqi ishlar ministirliqining muxbirlarni kütüwélish yighinida sin körünüshlirini körsitishi az uchraydighan ehwal iken. Amérikining sabiq dölet erbabliridin lawrénis wilkérson 2018-yili 8-ayda “Ran pa'ul tinchliq we tereqqiyat instituti” da sözligen nutiqida, amérikining afghanistanda esker turghuzushining 3 türlük istiratégiyelik ehmiyitini bayan qilghan bolup, 3-ehmiyitide Uyghurlar mesilisi tilgha élin'ghan. Xu'a chünying del mushu qisimni muxbirlargha körsitip, buni amérika'ini qarilashning desmisi qiliwalghan.

Lawrénis wilkérson nutqida mundaq dégen: “Xitaydiki shinjangda 20 milyon Uyghur bar, bular xitaylarni yaxshi körmeydu. Erdoghan bu Uyghurlarni süriyede esedke qarshi qollan'ghan'gha oxshash, eger merkizi axbarat idarisi bu Uyghurlardin paydilinip heriket qozghash meqsitige yételise, u halda hazir süriyede 20 ming Uyghur bar, bu peqetla bir misal, bu hem néme üchün xitayning hayalsizla süriyege esker ewetip, erdoghanning Uyghurliri dep qaralghanlargha taqabil turushini körsitip béridu. Bashqiche éytqanda, eger merkizi axbarat idarisi xitayning muqimliqini buzup tashlaymen dése, buning eng yaxshi charisi: mana mushu Uyghurlarni sirttin emes, ichki qisimdin béyjing xitay mustebit hakimiyitining zulumlirigha qarshi qozghitishtur”.

Lawrénis wilkérson sözide, buning peqetla bir perez ikenlikini alahide eskertken. Biraq xitay tashqi ishlar ministirliqi bu sabiq dölet erbabining sözini amérikaning iradisi qilip körsetken we bu sözdin özlirining Uyghur diyarida dawam qilduruwatqan basturush siyasitini yoshurush, aqlashning bir desmisi süpitide paydilan'ghan.

Norwégiyediki Uyghur ziyaliysi bextiyar ömer ependi bu heqte toxtalghanda, amérika bashliq 30 gherb döliti aldinqi hepte élan qilghan jazadin kéyin, xitay hakimiyitining bu zerbini singdürelmey herxil usullarda naraziliqlirini bayan qilip kéliwatqanliqini tekitlidi.

Shiwétsariyede neshrdin chiqidighan “Yéngi züriklikler géziti” 27-mart “Xitayning shinjangdiki kommunistik partiye bashliqi ‛solashqa tégishlik herbir ademni solash kérek‚ dédi. 3 Uyghur buning némidin dérek béridighanliqini chüshendürdi” namliq 3 qisimliq zor hejimlik bir ziyaret xatirisini élan qildi. Buningda lagér shahiti zumret dawut, aygül abdurahman, xalmurat Uyghur qatarliq 3 kishi ziyaret obyékti qilin'ghan bolup, ularning bayanliri arqiliq lagérlarda dawam qiliwatqan zulumlarning türlük usulliri yorutup bérilgen.

Eserning muqeddimiside mundaq ibarilerge orun bérilgen: “Xitay hakimiyiti qayta terbiyelesh lagéri, üzlüksiz nazaret we zorawanliq bilen shinjangdiki musulman azsanliqlargha rehimsizlerche zerbe bermekte. Béyjing bolsa buning kishilik hoquq depsendichiliki ikenlikini inkar qilmaqta. Nazaret qilish, zulum sélish, qayta terbiyelesh: xitay hakimiyitining bu usullarda Uyghurlar we bashqa azsanliq étnik milletlerge yürgüzüwatqan zulumliri heqiqeten éghir. Éghir bolghanliqi üchün amérika, kanada, gollandiyeler buni‚irqiy qirghinchiliq‛dep atidi. Yawropa ittipaqimu 30 yildin buyan tunji qétim shinjang seweblik xitaygha qarita jaza élan qildi. Xitayning teshwiqat apparatliri közini parqiritip turup yalghan sözleydu, inkar qilalmighandila, andin étirap qilidu. Sün'iy hemrahtin tartilghan süretler hemde xitayning hökümet höjjetliri emeliyette bu keng kölemlik basturush herikitining 2016-yilidin tartipla bashlan'ghanliqini ispatlap bermekte “.

Eserde, xitay hökümitining 2019-yili “Lagérdikiler oqush püttürdi” dep yalghan sözligenliki, lagérlarning hélimu mewjutluqi, zulumlarning dawam qiliwatqanliqi, muhajirettiki minglighan Uyghurlarning bügünmu ata-anilirining, qowmi-qérindashlirining iz-dérikini qiliwatqanliqi eskertilidu. Xitay hakimiyitining xelq'araning türlük bésimliri aldida jinayetlirini yoshurush we özini aqlash üchün herxil charilerge muraji'et qiliwatqanliqi, diplomatik qayturma hujumlar arqiliq özlirini qoghdashqa térishiwatqanliqi, emma bügünki ré'alliqning pütün dunyagha xitayning qandaq zalim, yalghanchi bir hakimiyet bolghanliqini yéterlik derijide ashkarilap bergenliki ilgiri sürülidu.

“Sherqiy türkistan ölimalar birliki” ning mu'awin re'isi, d u q ning re'is wekili turghunjan alawédun ependimu bu heqte öz tesiratlirini bayan qilip ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.