Явропаға зиярәткә барған ши җинпиңниң ғәризи немә?

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2024.05.06
Fransiye-namayish-01 Уйғур намайишчилири 6-май дүшәнбә күни париждики маделин мәйданида намайиш қиливатқан көрүнүш. 2024-Йили 6-май, париж
Фирансийә уйғур бирлики

Хитай компартийәси баш секретари ши җинпиң 5-айниң 6-күни явропа зияритини башлиған болуп, фирансийә, сербийә, венгирийә қатарлиқ дөләтләрни зиярәт қилидикән. явропа иттипақи өткән йилдин башлап, хитай билән болуватқан содидики хәтәрни азайтишниң койиға киргән, шундақла кишилик һоқуқ мәсилисидә хитайға чарә қоллинишни тәшәббус қиливатқан бир мәзгилгә тоғра кәлгән бу зиярәт, хитайниң явропани пәйлидин яндуруш сәпири, дәп қаралмақта.

Фирансийә пирезиденти еммануел макрон билән хитай рәиси ши җинпиң париждики елисе сарийида қол елишип көрүшти. 2024-Йили 6-май, париж
Фирансийә пирезиденти еммануел макрон билән хитай рәиси ши җинпиң париждики елисе сарийида қол елишип көрүшти. 2024-Йили 6-май, париж
AP

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати 3-май күни баянат елан қилип, фирансийә пирезиденти емануйәл макрон (Emmanuel Macron) ни ши җинпиң билән көрүшкәндә, хитайға кишилик һоқуқ мәсилисидә бесим ишлитишкә чақирған. Баянатта мундақ дейилгән: “пирезидент макрон ши җинпиң билән көрүшкәндә, хитай һөкүмити өткүзүватқан инсанийәткә қарши җинайәтниң фирансийә хитай мунасивитидә пәйда қилған яман ақивитини ениқ тилға елиши керәк. Фирансийәниң кишилик һоқуқ мәсилисидики җимиғурлуқи вә бипәрвалиқи хитайда немила қилсам болиду дәйдиған тәлвиликни кәлтүрүп чиқарди һәмдә хитайдики бастурушни техиму күчәйтти”.

 “атлантик кеңиши” ториниң 2-май күни бу һәқтә елан қилған обзорида ейтилишичә, хитай мәҗбурий әмгәк билән четишлиқ таварлирини, болупму артуқ ишләпчиқирилған токлуқ аптомобил вә күнтахта мәһсулатлирини явропа базирида сетиш арқилиқ өз иқтисадини йеңидин җанландурушни үмид қилмақта икән. Шундақ болғанлиқи үчүн ши җинпиң бу қетим явропаға, болупму шәрқий явропаға йеқинчилиқ қилип явропа иттипақиниң хитайни чәкләш, мәҗбурий әмгәкни чәкләш вә хитайниң сода монополлуқиға хатимә бериш пиланлирини суға чилаштурмақчи икән.

Америкадики вәзийәт анализчиси гордон чаң әпәнди ши җинпиңниң бу қетимлиқ явропа зиярити һәққидә тохтилип мундақ дәйду: “ши җинпиң русийәниң украинаға қилған һуҗумини ашкара қоллиғандин кейин, явропадики көп қисим дөләтләрниң хитай билән болған мунасивити начарлишишқа башлиғаниди. Йәнә келип, хитайниң талан-тараҗ характерлик сода һәрикәтлири, өз бешимчилиқи вә һакавурлуқи явропани бизар қилғаниди. Ши җинпиң бу қетим явропани зиярәт қилиш арқилиқ атлантик окян иттипақини техиму парчилимақчи вә шәрқий явропа дөләтлири билән достлишип, явропа иттипақи билән мунасивитини әслигә кәлтүрмәкчи. Болуватиду чатақ йери, явропада һазир бирлик йоқ, күчиму наһайити аҗиз, хитайдин қоғданғудәк күч-мадари һәм чарә-тәдбири йоқ. явропа рәһбәрлириниң көпинчиси хитайдин мәнпәәт күткәнлики үчүн ши җинпиңни ғәзәпләндүрүшни халимайду” .

Фирансийә париждики мадөлән мәйданида елип берилған намайиш көрүнүши. 2024-Йили 5-май, париж
Фирансийә париждики мадөлән мәйданида елип берилған намайиш көрүнүши. 2024-Йили 5-май, париж
Явропа уйғур институти

Ши җинпиңниң биринчи бекити фирансийә болуп, фирансийә пирезиденти макрон билән явропа иттипақи рәиси урсула вондирлин ши җинпиң билән үч тәрәплик сөһбәт өткүзгән.

Макрон билән вондирлин 2023-йил 4-айда хитайни тәңла зиярәт қилған болуп, вондирлин хитайни русийәгә қорал-ярағ тәминлимәсликкә чақирғаниди. Макрон хитайдин қайтиш сәпиридә мухбирларға бәргән җавабида, хитай билән йәр шари характерлик мәсилиләрдә давамлиқ һәмкарлишишини халайдиғанлиқини һәмдә хитайни хәлқара қаидиләргә техиму әмәл қилидиған дөләт қилишқа тиришидиғанлиқини билдүргәниди. Һалбуки, хитай өзиниң тәбиитини қилчә өзгәртмигән болуп, бир яқтин явропа билән һәмкарлишидиғанлиқини билдүрүп қоюп, бир яқтин русийәгә давамлиқ ярдәм бәргән.

Хитайниң явропаға тәһдит селиватқан русийә билән болған иттипақи явропани хитайдин йирақлаштуруп, америкаға йеқинлаштурған. Әмма явропа содида йәнила хитайға тайинип қалғачқа, хитайға кәскин вә үнүмлүк җаза тәдбири қоллиналмиған. Хитай һәр пурсәттә явропани америкадин йирақлаштуруп, хитай билән “мустәқил” ташқи мунасивәт вә “үнүмлүк” иқтисадий һәмкарлиқ орнитишқа қайил қилишқа урунуп кәлгән.

Түркийә һаҗәттәпә университети дотсенти, доктор әркин әкрәм әпәнди ши җинпиңниң явропаға бериштики мәқситиниң алди билән явропани америкаға қарши қоллиниш, явропа базирини давамлиқ игиләш вә уйғурлар мәсилисини явропада тилға елинмайдиған мәсилигә айландуруш үчүн икәнликини билдүрди.

Фирансийә париждики мадөлән мәйданида елип берилған намайиш көрүнүши. 2024-Йили 5-май, париж
Фирансийә париждики мадөлән мәйданида елип берилған намайиш көрүнүши. 2024-Йили 5-май, париж
Явропа уйғур институти

 “атлантик кеңиши” ниң обзорида ейтилишичә, ши җинпиң зиярәт қилидиған иккинчи дөләт сербийә болуп, хитайниң 15 йилдин буян мәбләғ селип келиватқан шерики икән. Шәрқий явропа дөлити сербийә хитайниң “бир бәлбағ бир йол” қурулушиниң явропаға ечилған дәрвазиси болуп, хитай униң әң чоң мәбләғ салғучисиға айланған. Ши җинпиң бу қетим сербийә билән болған “15 йиллиқ һәмкарлиқ” ниң нәтиҗисини көргили баридикән. Һалбуки, сербийә рәһбири хитай карханилириниң бу дөләткә кәлтүргән муһит бузғунчилиқи, ул әслиһә қурулушидики бекинмичилик вә сахтилиқ һәққидә ши җинпиңға бир нәрсә дейиши керәк икән. Йәнә келип, ғәрбий явропа дөләтлири сербийәниң хитайға беқинди болуп қелиш хәвпини тилға елип, бу дөләтни тәнқидләп кәлмәктә икән.

Ши җинпиң зиярәт қилидиған үчинчи дөләт венгирийәму 10 йилдин буян хитай билән қоюқ һәмкарлишип келиватқан дөләт болуп, 2015-йили “бир бәлбағ бир йол” пиланиға қетилған; шуниңдин буян, кишилик һоқуқ мәсилиси вә тәйвән мәсилисидә хитайниң гепини аңлайдиған болған. Ши җинпиң бу қетим венгирийәдә болидиған сөһбәттә венгирийәдә “BYD” аптомобил завути қуруш, белград—будапешт юқири сүрәтлик төмүр йол қурулушини тезлитиш қатарлиқ мәсилиләрни оттуриға қойидикән. Хитай қурулуш әтрити үстигә алған бу қурулуш 2019-йил башланған болуп, бу йил 2-айда гиретсийәму бу қурулуш түригә қетилған; хитай ширкәтлири бу төмүр йолни белградтин гиретсийәгичә узартишни пиланлиған. Шундақ болғанда хитайниң маллирини шәрқий явропадин явропаниң мәркизигә тошуйдиған йәнә бир йол ечилған; бу арқилиқ хитай “бир бәлбағ бир йол” дин чекингән италийәдин өч алмақчи болған.

Әркин әкрәм әпәндиниң билдүрүшичә, ши җинпиңниң шәрқий явропа дөләтлиригә зиярәткә бериши әмәлийәттә хитайниң явропа иттипақи ичигә бөлгүнчилик селиш һәрикити икән. Хитай һәтта явропадики муһим дөләтләрдин фирансийә билән германийәниң өзара риқабитидинму пайдиланған болуп, он йиллар илгири уларниң юқири сүрәтлик пойиз техникисиға херидар болуп, бир-бирини мусабиқигә салған. Ахирида уларниң техникисини еливалғандин кейин, өзлири тез пойизни тәрәққий қилдурған.

Анализчи гордон чаң әпәндиниң билдүрүшичә, бу зиярәт иқтисади чөкүватқан хитайниң ахирқи тиркишишлири болуп, хитай әмәлийәттә иқтисад вә дипломатийә җәһәттә қийин әһвалда икән. У мундақ деди: “хитай рәһбәрлири өзлириниң сеһиргәрликини бир мәһәл көрситивалиду. Әмма уларниң дөлити заваллиққа йүз тутти, иқтисади чекиниватиду. Хитай тарихтин буянқи әң чоң қәрз киризисқа патти. явропалиқлар буни көрүп йәткән һаман хитайдин өзини әпқачиду. Хитайниң дипломатийәсиму һазир қийин әһвалда, шуңа венгирийә баш министири виктор орбанни өзлириниң дости қиливалмақчи”.

Омумән ейтқанда, ши җинпиңниң бу қетимлиқ зиярити явропаниң хитайға чәклимә қоюш вә хитай хәтирини йоқитиш ирадисини сундуруш үчүн елип берилидикән. Буниңда оттура вә шәрқий явропа дөләтлири, болупму русийә билән йеқин болған сербийә вә венгирийә чоң рол ойнайдикән. Хитай русийә билән болған иттипақиға бу икки дөләтниму қетиш арқилиқ, мәзкур районида өзиниң сиясий вә иқтисадий тәсирини мустәһкәмләшни үмид қилидикән.

Мәлум болушичә, ши җинпиңниң фирансийә зиярити уйғур вә тибәт муһаҗирлириниң күчлүк қаршилиқиға дуч кәлгән болуп, хитай әлчиханиси фирансийә сақчилиридин тохтимай ярдәм сориған. Намайишчилар фирансийә пирезиденти макрондин хитайда ирқий қирғинчилиқ җинайити өткүзүватқан ш җинпиңға кишилик һоқуқ мәсилисини әскәртишни тәләп қилған. Әмма макронниң бу мәсилини тилға алмиған болуш еһтималлиқи юқири икән.

Гордон чаң әпәнди фирансийә қатарлиқ дөләтләрниң техичә тарихтин савақ алмиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: “явропалиқлар немишқа хитайниң рәзилликини тонуп йәтмәйду? дегәндә, явропа, болупму ғәрбий явропа аҗиз. Унтуп қалмаслиқ керәкки, явропа рәһбәрлири ‛3-емпирийә‚ дәп аталған натсист германийәсини узаққичә тонуп болалмиған вә вақтида һошини тапмиғаниди; улар һазирму шу зулмәтлик тарихни унтуп қалди; шуңа русийә билән хитай вәкиллири кәлгән һаман уларға қучақ ечиватиду. Йеқин кәлгүсидә, улар йәнә америкадин ярдәм сорап телефон қилиду”.

 “америка бирләшмә агентлиқи” ниң 6-майдики хәвиригә қариғанда, сербийә билән венгирийә ши җинпиңни күтүвелиш үчүн алаһидә тәйярлиқ қилмақта икән. Бу икки дөләтниң мустәбит рәһбәрлири виладимир путин билән йеқин болуп, әмди ши җинпиң билән достлуқ орнитип, мустәбит күчләр иттипақлиқини шәкилләндүрүши мумкин икән. Бу әлвәттә явропаниң кәлгүси үчүн хәвп һесаблинидикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.