Yawropagha ziyaretke barghan shi jinpingning gherizi néme?

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2024.05.06
Fransiye-namayish-01 Uyghur namayishchiliri 6-may düshenbe küni parizhdiki madélin meydanida namayish qiliwatqan körünüsh. 2024-Yili 6-may, parizh
Firansiye Uyghur birliki

Xitay kompartiyesi bash sékrétari shi jinping 5-ayning 6-küni yawropa ziyaritini bashlighan bolup, firansiye, sérbiye, wén'giriye qatarliq döletlerni ziyaret qilidiken. Yawropa ittipaqi ötken yildin bashlap, xitay bilen boluwatqan sodidiki xeterni azaytishning koyigha kirgen, shundaqla kishilik hoquq mesiliside xitaygha chare qollinishni teshebbus qiliwatqan bir mezgilge toghra kelgen bu ziyaret, xitayning yawropani peylidin yandurush sepiri, dep qaralmaqta.

Firansiye pirézidénti émmanu'él makron bilen xitay re'isi shi jinping parizhdiki élisé sariyida qol éliship körüshti. 2024-Yili 6-may, parizh
Firansiye pirézidénti émmanu'él makron bilen xitay re'isi shi jinping parizhdiki élisé sariyida qol éliship körüshti. 2024-Yili 6-may, parizh
AP

Kishilik hoquqni közitish teshkilati 3-may küni bayanat élan qilip, firansiye pirézidénti émanuyel makron (Emmanuel Macron) ni shi jinping bilen körüshkende, xitaygha kishilik hoquq mesiliside bésim ishlitishke chaqirghan. Bayanatta mundaq déyilgen: “Pirézidént makron shi jinping bilen körüshkende, xitay hökümiti ötküzüwatqan insaniyetke qarshi jinayetning firansiye xitay munasiwitide peyda qilghan yaman aqiwitini éniq tilgha élishi kérek. Firansiyening kishilik hoquq mesilisidiki jimighurluqi we biperwaliqi xitayda némila qilsam bolidu deydighan telwilikni keltürüp chiqardi hemde xitaydiki basturushni téximu kücheytti”.

 “Atlantik kéngishi” torining 2-may küni bu heqte élan qilghan obzorida éytilishiche, xitay mejburiy emgek bilen chétishliq tawarlirini, bolupmu artuq ishlepchiqirilghan tokluq aptomobil we küntaxta mehsulatlirini yawropa bazirida sétish arqiliq öz iqtisadini yéngidin janlandurushni ümid qilmaqta iken. Shundaq bolghanliqi üchün shi jinping bu qétim yawropagha, bolupmu sherqiy yawropagha yéqinchiliq qilip yawropa ittipaqining xitayni cheklesh, mejburiy emgekni cheklesh we xitayning soda monopolluqigha xatime bérish pilanlirini sugha chilashturmaqchi iken.

Amérikadiki weziyet analizchisi gordon chang ependi shi jinpingning bu qétimliq yawropa ziyariti heqqide toxtilip mundaq deydu: “Shi jinping rusiyening ukra'inagha qilghan hujumini ashkara qollighandin kéyin, yawropadiki köp qisim döletlerning xitay bilen bolghan munasiwiti nacharlishishqa bashlighanidi. Yene kélip, xitayning talan-taraj xaraktérlik soda heriketliri, öz béshimchiliqi we hakawurluqi yawropani bizar qilghanidi. Shi jinping bu qétim yawropani ziyaret qilish arqiliq atlantik okyan ittipaqini téximu parchilimaqchi we sherqiy yawropa döletliri bilen dostliship, yawropa ittipaqi bilen munasiwitini eslige keltürmekchi. Boluwatidu chataq yéri, yawropada hazir birlik yoq, küchimu nahayiti ajiz, xitaydin qoghdan'ghudek küch-madari hem chare-tedbiri yoq. Yawropa rehberlirining köpinchisi xitaydin menpe'et kütkenliki üchün shi jinpingni ghezeplendürüshni xalimaydu” .

Firansiye parizhdiki madölen meydanida élip bérilghan namayish körünüshi. 2024-Yili 5-may, parizh
Firansiye parizhdiki madölen meydanida élip bérilghan namayish körünüshi. 2024-Yili 5-may, parizh
Yawropa Uyghur instituti

Shi jinpingning birinchi békiti firansiye bolup, firansiye pirézidénti makron bilen yawropa ittipaqi re'isi ursula wondirlin shi jinping bilen üch tereplik söhbet ötküzgen.

Makron bilen wondirlin 2023-yil 4-ayda xitayni tengla ziyaret qilghan bolup, wondirlin xitayni rusiyege qoral-yaragh teminlimeslikke chaqirghanidi. Makron xitaydin qaytish sepiride muxbirlargha bergen jawabida, xitay bilen yer shari xaraktérlik mesililerde dawamliq hemkarlishishini xalaydighanliqini hemde xitayni xelq'ara qa'idilerge téximu emel qilidighan dölet qilishqa tirishidighanliqini bildürgenidi. Halbuki, xitay özining tebi'itini qilche özgertmigen bolup, bir yaqtin yawropa bilen hemkarlishidighanliqini bildürüp qoyup, bir yaqtin rusiyege dawamliq yardem bergen.

Xitayning yawropagha tehdit séliwatqan rusiye bilen bolghan ittipaqi yawropani xitaydin yiraqlashturup, amérikagha yéqinlashturghan. Emma yawropa sodida yenila xitaygha tayinip qalghachqa, xitaygha keskin we ünümlük jaza tedbiri qollinalmighan. Xitay her pursette yawropani amérikadin yiraqlashturup, xitay bilen “Musteqil” tashqi munasiwet we “Ünümlük” iqtisadiy hemkarliq ornitishqa qayil qilishqa urunup kelgen.

Türkiye hajettepe uniwérsitéti dotsénti, doktor erkin ekrem ependi shi jinpingning yawropagha bérishtiki meqsitining aldi bilen yawropani amérikagha qarshi qollinish, yawropa bazirini dawamliq igilesh we Uyghurlar mesilisini yawropada tilgha élinmaydighan mesilige aylandurush üchün ikenlikini bildürdi.

Firansiye parizhdiki madölen meydanida élip bérilghan namayish körünüshi. 2024-Yili 5-may, parizh
Firansiye parizhdiki madölen meydanida élip bérilghan namayish körünüshi. 2024-Yili 5-may, parizh
Yawropa Uyghur instituti

 “Atlantik kéngishi” ning obzorida éytilishiche, shi jinping ziyaret qilidighan ikkinchi dölet sérbiye bolup, xitayning 15 yildin buyan meblegh sélip kéliwatqan shériki iken. Sherqiy yawropa döliti sérbiye xitayning “Bir belbagh bir yol” qurulushining yawropagha échilghan derwazisi bolup, xitay uning eng chong meblegh salghuchisigha aylan'ghan. Shi jinping bu qétim sérbiye bilen bolghan “15 Yilliq hemkarliq” ning netijisini körgili baridiken. Halbuki, sérbiye rehbiri xitay karxanilirining bu döletke keltürgen muhit buzghunchiliqi, ul eslihe qurulushidiki békinmichilik we saxtiliq heqqide shi jinpinggha bir nerse déyishi kérek iken. Yene kélip, gherbiy yawropa döletliri sérbiyening xitaygha béqindi bolup qélish xewpini tilgha élip, bu döletni tenqidlep kelmekte iken.

Shi jinping ziyaret qilidighan üchinchi dölet wén'giriyemu 10 yildin buyan xitay bilen qoyuq hemkarliship kéliwatqan dölet bolup, 2015-yili “Bir belbagh bir yol” pilanigha qétilghan؛ shuningdin buyan, kishilik hoquq mesilisi we teywen mesiliside xitayning gépini anglaydighan bolghan. Shi jinping bu qétim wén'giriyede bolidighan söhbette wén'giriyede “BYD” aptomobil zawuti qurush, bélgrad—budapésht yuqiri sür'etlik tömür yol qurulushini tézlitish qatarliq mesililerni otturigha qoyidiken. Xitay qurulush etriti üstige alghan bu qurulush 2019-yil bashlan'ghan bolup, bu yil 2-ayda girétsiyemu bu qurulush türige qétilghan؛ xitay shirketliri bu tömür yolni bélgradtin girétsiyegiche uzartishni pilanlighan. Shundaq bolghanda xitayning mallirini sherqiy yawropadin yawropaning merkizige toshuydighan yene bir yol échilghan؛ bu arqiliq xitay “Bir belbagh bir yol” din chékin'gen italiyedin öch almaqchi bolghan.

Erkin ekrem ependining bildürüshiche, shi jinpingning sherqiy yawropa döletlirige ziyaretke bérishi emeliyette xitayning yawropa ittipaqi ichige bölgünchilik sélish herikiti iken. Xitay hetta yawropadiki muhim döletlerdin firansiye bilen gérmaniyening öz'ara riqabitidinmu paydilan'ghan bolup, on yillar ilgiri ularning yuqiri sür'etlik poyiz téxnikisigha xéridar bolup, bir-birini musabiqige salghan. Axirida ularning téxnikisini éliwalghandin kéyin, özliri téz poyizni tereqqiy qildurghan.

Analizchi gordon chang ependining bildürüshiche, bu ziyaret iqtisadi chöküwatqan xitayning axirqi tirkishishliri bolup, xitay emeliyette iqtisad we diplomatiye jehette qiyin ehwalda iken. U mundaq dédi: “Xitay rehberliri özlirining séhirgerlikini bir mehel körsitiwalidu. Emma ularning döliti zawalliqqa yüz tutti, iqtisadi chékiniwatidu. Xitay tarixtin buyanqi eng chong qerz kirizisqa patti. Yawropaliqlar buni körüp yetken haman xitaydin özini epqachidu. Xitayning diplomatiyesimu hazir qiyin ehwalda, shunga wén'giriye bash ministiri wiktor orbanni özlirining dosti qiliwalmaqchi”.

Omumen éytqanda, shi jinpingning bu qétimliq ziyariti yawropaning xitaygha cheklime qoyush we xitay xetirini yoqitish iradisini sundurush üchün élip bérilidiken. Buningda ottura we sherqiy yawropa döletliri, bolupmu rusiye bilen yéqin bolghan sérbiye we wén'giriye chong rol oynaydiken. Xitay rusiye bilen bolghan ittipaqigha bu ikki döletnimu qétish arqiliq, mezkur rayonida özining siyasiy we iqtisadiy tesirini mustehkemleshni ümid qilidiken.

Melum bolushiche, shi jinpingning firansiye ziyariti Uyghur we tibet muhajirlirining küchlük qarshiliqigha duch kelgen bolup, xitay elchixanisi firansiye saqchiliridin toxtimay yardem sorighan. Namayishchilar firansiye pirézidénti makrondin xitayda irqiy qirghinchiliq jinayiti ötküzüwatqan sh jinpinggha kishilik hoquq mesilisini eskertishni telep qilghan. Emma makronning bu mesilini tilgha almighan bolush éhtimalliqi yuqiri iken.

Gordon chang ependi firansiye qatarliq döletlerning téxiche tarixtin sawaq almighanliqini bildürüp mundaq dédi: “Yawropaliqlar némishqa xitayning rezillikini tonup yetmeydu? dégende, yawropa, bolupmu gherbiy yawropa ajiz. Untup qalmasliq kérekki, yawropa rehberliri ‛3-émpiriye‚ dep atalghan natsist gérmaniyesini uzaqqiche tonup bolalmighan we waqtida hoshini tapmighanidi؛ ular hazirmu shu zulmetlik tarixni untup qaldi؛ shunga rusiye bilen xitay wekilliri kelgen haman ulargha quchaq échiwatidu. Yéqin kelgüside, ular yene amérikadin yardem sorap téléfon qilidu”.

 “Amérika birleshme agéntliqi” ning 6-maydiki xewirige qarighanda, sérbiye bilen wén'giriye shi jinpingni kütüwélish üchün alahide teyyarliq qilmaqta iken. Bu ikki döletning mustebit rehberliri wiladimir putin bilen yéqin bolup, emdi shi jinping bilen dostluq ornitip, mustebit küchler ittipaqliqini shekillendürüshi mumkin iken. Bu elwette yawropaning kelgüsi üchün xewp hésablinidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.