Хитай апторниң "шинҗаң" аталғуси һәққидики йеңи нәзәрийиси вә буниңға қарита инкаслар

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021-01-18
Share
Хитай апторниң Шинҗаң(新疆) аталғусиниң хитай тилидики әсли мәнаси.
RFA

17-январ "хитай ахбарат тори" ниң ичкий хәвәрләр сәһиписидә лю шәншән исимлик бир хитай апторниң "шинҗаң йеңи територийәму?" сәрләвһилик мақалиси елан қилинди. Мақалида "шинҗаң" аталғусиниң пәйда болуш тарихи вә униң истемалдики мәналири һәққидә тәһлилләр йүргүзүлгән. Мақалида мәзкур әсәрниң апториниң хитай иҗтимаий пәнләр академийәси чигра районлар тарих-җуғрапийәси тәтқиқат иниститутиниң доктурлуқ унваниға еришкәнлики, нөвәттә униң хитай мәдәнийәт вә саяһәт министерлиқиниң чиң сулалиси тарихини түзүш вә тәтқиқ қилиш мәркизиниң ярдәмчи тәтқиқатчиси болуп хизмәт қиливатқанлиқи әскәртилгән.

"шинҗаң йеңи територийәму?" намлиқ мақалә "шинҗаң сөзиниң йүзәки мәниси шинҗаң билән хитайниң тарихий бағлинишини рәт қилидиғандәк, шинҗаңниң хитайға тәвәлики муқәррәрлик вә тәбиийликкә игә әмәстәк чүшәнчә бериду, бу һәқиқәтәнму уқум җәһәттики хаталиқтур" дегән җүмлиләр билән башланған болуп, кишиләрниң "шинҗаң" аталғусини хата чүшинивалғанлиқи илгири сүрүлгән.

Апторниң қариши бойичә ейитқанда, "шинҗаң" дегән бу нам 1876-1878-йиллири чиң сулалисиниң һәрбий әмәлдари зо зуңтаң "аталиқ ғази", йәни қәшқәрийә падишаһи бәдөләт яқупбәгни мәғлуп қилғандин кейин, 1884-йили "ғәрбий район" ға қойған йеңи исим икән. Униң тәһлилигә көрә, "шинҗаң" дегән аталғуниң мәниси чәт әллик тәтқиқатчилар вә башқилар чүшәнгәндәк "йеңи територийә" әмәс, бәлки "ана тупрақниң йеңидин қайтурувелиниши", йәни "йеңидин қайтуривелинған кона земин" икән. Әслидә "ғәрбий район" дәп аталған "шинҗаң" болса хән, таң сулалилири заманидин башлапла хитайға тәвә икән.

Әсәрдә алға сүрүлгән пүтүн идийә, көрситилгән барлиқ тиришчанлиқлар "шинҗаң дегән аталғуниң мәнаси йеңи територийә әмәс, бәлки йеңидин қайтуривелинған кона земиндур" дегән нәзәрийәни испатлаш үчүн хизмәт қилған. Һалбуки, тарихчилар, болупму уйғур зиялилири "шинҗаң" аталғусини мустәмликичиликниң рошән бир дәлили сүпитидә тилға елип келиватқан болуп, "йеңидин бесивелинған земин", "йеңи чегра район", "йеңи ишғал қилинған тупрақ" дегәндәк мәналарда чүшәнгән һәм шундақ шәрһийиләшкә адәтләнгән. Бу хил қарашни илгири сүргән германийәдики уйғур зиялиси пәрһат муһәммиди әпәнди бу хусуста тохталғанда, хитайларниң нөвәттә "шинҗаң" ниң мәнасини башқичә тәбирләр билән изаһлап өзлириниң таҗавузчилиқ тарихини йошурушқа, бурмилашқа урунуватқанлиқини тилға алди.

Хитайниң 2016-йилидин буян җаза лагерлирини тәсис қилип милйонлиған уйғурлар үстидин ирқий қирғинчилиқ елип бериватқанлиқи, шуниң билән биргә уйғурларниң тили, мәдәнийити, тарихи үстидин ақ террорлуқ сиясити йүргүзиватқанлиқи һәмдә бүгүнгә кәлгәндә мустәмликичиликниң символи болған "шинҗаң" дегән аталғуниму бурмилап изаһлап хәлқарада хата уқум пәйда қилмақчи болғанлиқи, хитайниң кәлгүсигә бағланған сиясий ғәрәзлириниң бир мәһсули икән. Бу қарашни илгири сүргән түркийә һаҗитәпә университетиниң дотсенти, истиратегийә мутәхәссиси доктур әркин әкрәм әпәнди бу һәқтә тохталғанда, хитайниң кәлгүсидә шәрқий түркистандин айрилип қелиш әндишиси сәвәблик бу районни "әзәлдин хитайниң бир қисми" қилип көрситишкә чаминиң йетишичә теришчанлиқ көрситиватқанлиқини әскәртти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт