Uyghur pa'aliyetchiler: atalmish "Shinjang xizmet yighinining netijisi" Uyghurlarni yoqitish siyasitining netijisidur

Muxbirimiz méhriban
2019-05-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependim "Puqralar küchi" teshkilatining yighinida nöwettiki Uyghur weziyitidin doklat berdi. 2018-Yili 10-dékabir. Washin'gton, amérika.
Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependim "Puqralar küchi" teshkilatining yighinida nöwettiki Uyghur weziyitidin doklat berdi. 2018-Yili 10-dékabir. Washin'gton, amérika.
RFA

Xitay taratquliridin "Shinjang géziti", "Tengritagh tori" qatarliqlarning 29-may we 30-may künliridiki sanlirida "Shinjang xizmet yighinining 2- 5 yilliqi pilan netijiliri" dégen serlewhe astida chatma maqaliler élan qilinip, xitay hökümitining 2010-yili béyjingda échilghan "Shinjang xizmet yighini" din kéyinki mezkur xizmetning 2- 5 yilliq pilan mezgilidiki atalmish netijiler medhiyelenmekte.

29-May küni tengritagh torining xitayche sanida "Shinjang géziti" din köchürüp bésilghan "Shinjang xizmet yighinining 2-5 yilliqi pilan netijiliri milletler ittipaq gülliri bes-beste échildi" serlewhilik maqalida, 27-may küni ürümchining tengritagh rayoni döngköwrük rayonida ötküzülgen "Milletler ittipaqliqi yighilishi", 16-may küni xotenning kériye nahiyiside ötküzülgen "Qurban tulumni xatirilesh pa'aliyiti" qatarliqlar heqqide xewer bérilip, "Shinjang xizmet yighini" ning 2-5 yilliq pilanini orundash mezgilide Uyghur aptonom rayonining herqaysi jaylirida "Milletler inaq", "Jem'iyet muqim" weziyet barliqqa kelgenliki tekitlendi.

Maqalidiki ürümchi döngköwrük rayonidiki ahaliler heqqidiki xewerde, yighilishta ipade bildürgen ahalilerning "Milletler ittipaqliqini her millet xelqining hayat tomuri dep bilip, milletler ittipaqliqi bayriqini égiz kötürüp, her millet ammisining dölet éngini turghuzup, jungxu'a milletlirining junggo chüshini emelge ashurushtiki küresh rohini yétildürüsh" ke wede bergenliki tilgha élin'ghan.
"Qurban tulumni xatirilesh pa'aliyiti" heqqidiki xewerde qurban tulumning newriliridin yasin memet we ruqiye metseydining milletler inaqliqi heqqidiki teshwiqat xaraktéridiki sözlirige orun bérilgen. Xewerde déyilishiche, yasin memet "Men herqaysi jaylardin kelgen sayahetchilerge bowamning hékayisini sözlep berdim. Köpchilikning milletler ittipaqliqi éngini östürüshini, rayonda bir a'ile kishiliridek inaq, muqim tereqqiyat weziyiti yaritilishini ümid qilimen" dégen, mezkur xatire sariyining chüshendürgüchisi ruqiye metseydi bolsa: "Yurtimizdiki milletler ittipaqliqi hékayilirini sözlep tügetkili bolmaydu" dégen.

"Shinjang xizmet yighinining 2- 5 yilliqi pilan netijiliri" dégen serlewhe astida 30 may-élan qilin'ghan 2-parche maqalide, shinjang xizmet yighinining 2- 5 yilliqi mezgilide rayonda berpa qilin'ghan inaq-muqim weziyet netijiside rayonning iqtisadiy igilikide yüksilish barliqqa kelgenliki medhiyelen'gen. Maqalida ilgiri weyran bolush girdabida qalghan "1-Awghust polat tömür shirkiti", néfit-ximiye sana'et shirketliri qatarliq birqisim dölet igilikidiki shirket-zawutlarning ichkiri ölkilerdin kelgen xitay shirketlirige ötküzüp bérilgendin kéyin yéngi tereqqiyatlargha érishkenliki, 2018-yili rayonning sana'et iqtisadiy igilikide 6.1% Ösüsh weziyiti barliqqa kelgenliki bayan qilin'ghan. 

Mezkur maqalida yene ürümchi, sanji, shixenze qatarliq jaylarda yéngidin qurulghan iqtisadiy tereqqiyat rayonlirida intérnét qaplinish toluq emelge ashurulghanliqi, iqtisad téz yüksilip, 2018-yili bu rayonlarning iqtisadiy 10% ashqanliqi, herqaysi jaylarda qurulghan déhqanchiliq mehsulatliri shirketlirimu muqim tereqqiyat weziyitide zor payda yaratqanliqi heqqide oxshimighan sanliq melumatlar tilgha élin'ghan. Maqalide yene rayonning tashyol, tömüryol, hawa qatnishida ilgirikidin kéngiyish we yéngidin liniyeler berpa qilinip, yürüshleshken we gireleshken qatnash liniyisi berpa qilin'ghanliqi alahide tekitlen'gen.

Maqalide yene rayondiki ahalining kishi béshigha kélidighan kirimining ashqanliqi tilgha élinip, "2018-Yilgha kelgende shinjang ahalisining kirimi tunji qétim 20 ming yüenlik ötkeldin bösüp ötti, ahalilerge toghra kélidighan kirim, 20 ming 500 yüen'ge yetti" dégen ibariler ishlitilgen.

"Shinjang xizmet yighinining 2-5 yilliq pilan-netijiliri" mawzusi atidiki yürüshlük maqaliler, xelq'arada xitay hökümitining Uyghur siyasiti qattiq tenqidke uchrap, amérika qatarliq gherb démokratik dölet hökümetliri xitay hökümiti teripidin "Diniy radikalliqqa zerbe bérish we qayta terbiyilesh" namida lagérlargha qamalghan milyondin artuq Uyghur we bashqa yerlik xelqlerni qoyup bérishni telep qiliwatqan mezgilde élan qilindi. 

Muhajirettiki Uyghur pa'aliyetchiliridin amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat ependi we amérikadiki "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" ning tetqiqatchisi zubeyre xanimlarning qarishiche, bundaq bir shara'itta xitay hökümiti élan qilghan atalmish "Shinjang xizmet yighinining netijiliri" emeliyette xitayning Uyghurlarni yoqitish siyasitini aqlashqa urunushi, maqalida tilgha élin'ghan atalmish netijiler bolsa emeliyette "Da'irilerning milyonlighan Uyghur we bashqa yerlik xelqlerni lagérlargha qamash netijiside xitay köchmenliri üchün yaritilghan muqimliq we Uyghurlarning milliy kimliki hem medeniyitini yoqitip, Uyghurlarni xitaylashturush netijiliri" déyishke bolidiken.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat ependi, milyonlighan Uyghur lagérgha qamalghan, rayondiki Uyghur qatarliq yerlik xelqlerning siyasiy, iqtisadiy, diniy hoquq erkinliki we rayondiki barliq maddiy bayliqliri tartiwélinip, Uyghurlar qattiq teqib qiliniwatqan mezgilde otturigha chiqqan bu xil teshwiqatlarning xitay hökümitining özining Uyghurlargha qaratqan basturush we qirghinchiliqi siyasitini aqlashqa urunush ikenlikini bildürdi.

Amérikidiki "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" ning tetqiqatchisi zubeyre xanim bolsa, mezkur maqalide tilgha élin'ghan atalmish "Muqimliq" we "Milletler ittipaqliqi" teshwiqatining xitay hökümitining milyonlighan Uyghur, qazaq we bashqilarni lagérlargha solighan jinayi qilmishlirini yoshurush üchün élip bériwatqan siyasiy teshwiqati ikenlikini tekitlidi.

Ilshat ependi xitay teshwiqatlirida tilgha élin'ghan atalmish muqimliq we iqtisadiy tereqqiyatlar heqqide toxtilip, bu xil muqimliq we tereqqiyattin xitay hökümiti we xitayning bu jaygha köchürüp ekélip yerleshtürgen xitay köchmenliri menpe'et éliwatqanliqini bildürdi. 

Xitay merkizi hökümitining "Shinjang xizmet yighini", 2009-yili yazda ürümchide yüz bergen "5-Iyul ürümchi naraziliq namayishi" din kéyin, xitay hökümiti teripidin 2010-yili 5-ay mezgilide échilghan yighin bolup, mezkur yighinda xitay hökümiti da'iriliri rayondiki naraziliqning iqtisadiy tereqqiyat sewebidin yüz bergenlikini tekitlep, rayonda yéngidin iqtisadiy tereqqiyat siyasiti yürgüzülidighanliqi we xitayning 19 ölke shehirining Uyghur aptonom rayonigha iqtisadiy tereqqiyat jehette yardemde bolidighanliqini élan qilghanidi.

Halbuki eyni waqitta radiyomiz ziyaritini qobul qilghan meshhur Uyghur ziyaliysi ilham toxti ependi, xitay hökümitining mezkur yighinida Uyghur qatarliq yerlik xelqlerning pikri élinmighanliqini we Uyghur qatarliq yerlik xelqlerning atalmish iqtisadiy tereqqiyatning sirtida qaldurulghanliqini bildürüp, xitayning 19 ölke sheherliridiki xitay karxanilirining rayondiki yer üsti we yer asti bayliqlirini igilishi sewebidin yerlik Uyghur qatarliq xelqlerde yéridin we bayliqliridin ayrilish, ishsizliq qatarliq téximu éghir aqiwetlerning yüz bérishi mümkinlikini bildürgenidi.

Ilshat hesen ependi ilham toxtining eyni chaghda nahayiti toghra perez qilghanliqini bildürüp, buninggha 10 yil toshay dégen bügünki künlerge kelgende Uyghurlarning siyasiy, iqtisadiy, medeniyet jehetlerdin hoquqsiz haletke mehkum bolupla qalmastin belki pütkül millet boyiche lagérlargha solinip, jazalinishtek éghir aqiwette qalghanliqini tekitlidi.

Toluq bet