Jéymis millward: “Xitayning ‛shinjang ezeldin xitayning ayrilmas bir qismi‚ déyishi tarixiy pakitlargha uyghun emes”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.06.17
pan-yue-1024 Xitay döletlik milletler ishliri komitétining mudiri pen yö “Shinjangning tarixi we kelgüsi” namliq xelq'ara muhakime yighinida sözlewatidu. 2024-Yili 12-iyun, qeshqer
neac.gov.cn

Xitay hökümiti qeshqerde uyushturghan “Shinjangning tarixi we kelgüsi” namliq xelq'ara muhakime yighinida “Shinjang ezeldin xitayning bir qismi”, shundaqla “Pütün rayonni xitayning gewdisige qoshqan we birlikke keltürgen amil del xitay medeniyiti” dégen siyasiy nuqti'inezerni ilgiri sürgen. Halbuki, mutexessisler, Uyghur rayonining xitay teripidin ishghal qilin'ghan zémin ikenliki, pütün Uyghur élini birlikke keltürgen amil xitay medeniyiti emes, belki Uyghurlarni asas qilghan yerlik türkiy xelqler medeniyiti ikenlikini ilgiri sürmekte.

“Shinjang géziti” ning xewirige asaslan'ghanda, merkiziy milletler uniwérsitéti, béyjing uniwérsitéti we qeshqer uniwérsitéti birlikte uyushturghan “Shinjangning tarixi we kelgüsi” namliq xelq'ara muhakime yighini 12-iyun qeshqerde échilghan. Xitay döletlik milletler ishliri komitétining mudiri pen yö bu yighinda mundaq dégen:

“Zor miqdardiki arxé'ologiyelik qézilmilar bizge shinjangning qedimki dewrlerdin buyan jungxu'a medeniyet chembirikining muhim terkibiy qismi bolup kelgenlikini körsitip béridu. Jungxu'a medeniyiti shinjangdiki barliq milletlerning medeniyitini öz ichige alidu, jungxu'a milliti ortaq yaritilghan we ortaq medeniyetke warisliq qilghan. Ularni birlikke keltürgüchi eng muhim amil xitay medeniyitidur”.

Merkizi washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi, doktor hénrik shajiwski (Henryk Szadziewski) pen yö ge reddiye bérip, mundaq dédi:

“Pütün rayonni birlikke keltürgen amil xitay medeniyiti emes. Emeliyette, pütün rayonni birlikke keltürgen amil türk (türkiy xelqlirining) medeniyitidur. Til we milliy baghlinish we shundaqla jughrapiyelik orun qatarliq alahidilikler türkiy xelqler  medeniyitining pütün rayonni birlikke keltürgen amil ikenlikini éniq körsitip béridu. Shunga bu elwette Uyghur, qazaq, qirghiz we özbék xelqini öz ichige alidu. Til jehettin élip éytsaq, türki tili rayonni asasliq birlikke keltürgüchi amil bolghan. Uzundin buyan xitay bu rayonni bizning zéminimiz dewatidu. Bu toghra emes. Bu peqet xitay kompartiyesining ishghaliyitini we shinjang yaki Uyghur rayonidiki mewjutluqini aqlash üchün otturigha qoyghan oydurmidin bashqa nerse emes”.

Jorjtown uniwérsitéti (The Georgetown University) ning piroféssori, xitay we Uyghur éli tarixi tetqiqatchisi jéymis millward (James A. Millward), xitay hökümitining Uyghur diyari xen sulalisidin bashlap xitayning zémini bolup kelgen dep tekitlep kéliwatqanliqini, buning tarixiy pakitlargha uyghun emeslikini ilgiri sürdi. U mundaq dédi:

“Xitay hökümiti shinjang rayonining xen sulalisidin bashlap xitayning zémini ikenlikini tekitlep kéliwatidu. Xitayning bundaq déyishi toghra emes. Bu yerde ikki mesile bar. Birinchidin, xitay ottura tüzlenglikini merkez qilghan tarixtiki sulalilerning bu rayon'gha qarita küchlük bir tesiri bolmighan. Ikkinchidin, xitay tarixida birining keynidin bir dawam qilghan hakimiyet sistémisi we siyasiy küch mewjut bolghan emes. Nurghun döletler we sulaliler bolghan. Bundaq ehwalda, qandaqsigha shinjangni xitayning bir qismi déyeleysiz?”

Xitaydiki merkizi milletler uniwérsitétining piroféssori yang shéngmin qeshqerde échilghan xelq'ara muhakime yighinigha qatnashqan kishilerdin biri bolup, u “Tarimning deslepki ahalisi kimler: qedimki shinjang tarixining bir qismi” témisida maqale oqughan. U mundaq dégen:

“Miladiye 9-esirning otturiliridin ilgiri, tarim oymanliqidiki asasliq ahalilerni égiz burun, ora köz, hindi-yawropa tillirida sözlishidighan “Ghuz” (xu) lar bilen qedimki tibet we chyang tilida sözlishidighan chyanglar we xitaylar teshkil qilatti. Shunglashqa, tarim oymanliqi qedimki dewrlerdin tartip xitaylarni öz ichige alghan köp millet topliship yashighan jaydur”. 

Türkiye hajettepe uniwérsitéti tarix bölümining dotsénti we Uyghur tetqiqat institutining mudiri doktor erkin ekrem yang shéngminning sözlirige jiddiy reddiye qayturup, mundaq dédi:

“Yang shéngminning otturigha qoyghanliri xitay özliri yézip qaldurghan tarixnamiler we tarixiy pakitlarghimu zit. U xitay kompartiyesining ‛shinjang ezeldin xitayning bir qismi‚ dégen teshwiqati üchün xizmet qiliwatidu. Xitay da'iriliri xitay we chet ellik alimlardin paydilinilip tarixni burmilawatidu. Ular ‛sherqi türkistan ishghal qilin'ghan zémin emes‚, ‛sherqi türkistanda irqiy qirghinchiliq yoq‚ dégen sepsetini teshwiq qilish üchün bu zor kölemdiki yighinni teshkilligen”.

Pen yö bu yighinda yene mundaq dégen: “Shinjangdiki her qaysi milletler otturisidiki medeniyet almashturushning tarixiy pakitliri, arxé'ologiyelik qézilmilar we medeniyet yadikarliqlirini toluq qézish we ulardin ünümlük paydilinish arqiliq, shinjangning wetinimizning ayrilmas bir qismi we köp milletlik rayon ikenlikini yaxshi tonush kérek. Shundaqla shinjangdiki barliq milletlerning jungxu'a milliti büyük a'ilisining muhim ezaliri we ortaq teqdirdashliqqa ige ikenlikini aydinglashturush kérek”.

Amérikadiki xitay adwokat we siyasiy analizchi téng biyaw (滕彪) radiyomiz ziyaritini qobul qilip, qeshqerde échilghan “Shinjangning tarixi we kelgüsi” namliq xelq'ara muhakime yighini heqqidiki qarashlirini anglighuchilar bilen ortaqlashti.

U mundaq dédi: “Jungxu'a milliti intayin halqiliq bir uqum. Xitay kompartiyesi  özining siyasiy meqsitini emelge ashurush üchün, buni otturigha qoyghan. Undaqta,  bu némilerni öz ichige alidu? bu namda insaniyetning ortaq kelgüsi, jungxu'a millitining ulugh güllinishi qatarliq mezmunlarni öz ichige alidu. Bu xitay kompartiyesining milletchilik we milliy döletchilik idiyesini ilgiri süridu. Yeni bu xitaydiki xitay bolmighan milletlerning xitayning bashqurushida yashawatqanliqini, xitay bolmighan milletlerning üzlüksiz erkinlik we kishilik hoquqtin mehrum qilin'ghanliqini yoshurush üchündur. Xitaydiki atalmish mutexessisler we alimlar, xitay kompartiyesi teripidin teklip qilin'ghan atalmish xelq'araliq alimlar  hem mutexessisler xitay kompartiyesining teshwiqati we köz qarshigha oxshimighan qarashta bolushi mumkin emes. Eger dölet ichidiki alimlar yaki Uyghur alimliri qarshi pikirlerni otturigha qoysa, ular türmige tashlinishi mumkin. Dunyadiki bezi atalmish xitayshunaslar we alimlar xitay kompartiyesi teripidin sétiwélin'ghan we uning teshwiqat qoraligha aylan'ghan. Bundaq yighinlarda tarixiy heqiqetlerni sözlesh, heqiqiy erkin ilmiy pikirlerni almashturush mumkin emes. Bu yighin'gha qatnashqan atalmish xelq'araliq alimlarni qattiq eyiblesh kérek”.

 Yéqinda xitay hökümiti ilgiriki milletler siyasitining nöwette xitayning dölet ehwali we dewr tereqqiyatigha maslishalmighanliqi bahane qilip, “Jungxu'a milletliri ortaq gewdisi heqqide omumiy bayan” namliq derslik kitabni neshr qilghan bolup,  pen yö  bu derslik kitabining bash muherriri idi.

 Awstraliye latrobi uniwérsitétining piroféssori jéymis léybold (James Leibold) yuqiriqi kitab heqqide yazghan maqaliside mundaq deydu: “Xitay ilgiri bergen wedilerni, milliy siyasetlerni biraqla irghip tashlidi, pen yöning bash muherrirlikide tüzülgen bu derslik xitay merkezchiliki epsanisini qayta peyda qilishni meqset qilghan. Xitay xelq jumhuriyitide yene bir meydan ‛medeniyet inqilabi‚ jiddiy élip bérilmaqta”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.